Lei catars e sa libertat d’esperit, lei catars e sa resisténcia desesperada ai valors opressivas d’Illa de França, lei catars simbòles d’una Occitània assimilada a son tèrç sud-oèst sensa tròup si pauvar la question de la Provença non rodanenca, de l’Auvernha ò de la Gavotina…
Son de luecs comuns ben segur, que li fau passar. Mai de verai, cu son? M-onte lei trobar estei catars? Entre lei linhas d’un roman epic de Felix Gras? Dins lei poèmas de Loïsa Paulin? Dins lei fantasmas obsessionaus deis inquisitors dau temps passat? Ò dins una realitat factuala e observabla?

Si consultam Wikipèdia, lei paginas relativas au catarisme parlan dins totei lei lengas d’un moviment religiós crestian, ambe sa doctrina d’inspiracion gnostica ò maniquèa e sa glèisa pròpria. En recèrca d’un retorn a la simplicitat apostolica sensa lo faste liturgic e l’embarràs teologic associats ai sacraments catolics ò ortodòxes, lei Bòns crestians si serián organitzats en gropes mai ò mens grands. L’atractivitat de sei doctrinas auprès de l’elèit occitana seriá pervenguda a mobilitzar leis autoritats catolicas per la reprimir, d’aquí guèrra e persecucions. Mai la pagina en francés, lònga e detalhada, es tanben associada an un avertiment de 2018 que ditz que «La pertinéncia dau contengut d’aquel article es remesa en causa». Vai ! De qué si passa? La mòda en sciéncias umanas es a la deconstruccion e aquò pertòca pereu lei racòntes sus lei Bòns òmes e lei Bònei fremas.

Tre la fin deis annadas 1970 e mai que tot despuei la fin deis annadas 1990, d’istorians an senhalat que la doctrina d’aquestei qu’apelam catars es gaire coneguda. D’elei, avèm un document important de la fin dau sègle XIII ambe la pus vièlha traduccion coneissuda dau Testament Nòu en lenga nòstra, complet e pas limitat a l’evangèli de Joan, de conselhs ai Bòns òmes e la descripcion de quauquei gèstes rituaus. Avèm tanben una carta publicada dins un obratge dau sègle XVII de Guillaume Besse que son autenticitat istorica es fòrça discutida, per lo mens. E vaquí. Lo reste, son que de relevats doctrinaus venguts dei procès d’inquisicion e mai de documents bogomiles ò d’autreis eretgias associats ais aubigés sensa pròba dirècta. La sembléncia evidenta ambe lo maniqueisme depintat per Augustin d’Ipòna sèt sègles mai d’ora es suspècta. Coma lo mite dau sabbat dei mascas ai sègles XVI e XVII, l’eretgia podriá ben èstre una construccion mentala deis inquisitors, sus la basa de sa cultura pròpria que Augustin li teniá una granda plaça, mai qu’una realitat constatada per una investigada de terrenh. De bòna ò de marrida fe, convencuts de seis invencions, aurián poscut l’impausar ai Bòns òmes per lei menaças e lei suplicis dau temps deis enquistas, avans que, en reaccion, prenguèsson carn dins la tèsta e la practica dei darriers aubigés.

Lo second temps de la construccion si debana ai sègles XIX e XX. Leis aubigés son «reabilitats», mai sus la basa de la descripcion laissada per seis opausants. Li prestan una volontat de simplificacion, personala mai tanben liturgica e dogmatica, una disciplina sopla mai exigenta, un accès ais escrituras dins la lenga dau pòble, una oposicion ai marrits clèrgues de Roma fins a viure e pèrdre una guèrra de religion… Ensin, aquela «Glèisa» dei Bòns crestians dei sègles XII e XIII retrai an aquelei nascudas de la Reforma ai sègles XVI ò XVII. E justament, son dos pastors, Charles Schmidt e Napoleon Peyrat, que l’estudièron en 1849 e 1872 sota lo lo nom de «catars», tèrme d’origina polemica e que s’aplicava a mai d’una sècta a l’Edat Mejana. L’istòria aviá segur de qué atirar son atencion, mai nos l’aurián pas un pauc contada seguent la sieuna sensibilitat? En un temps m-onte l’essencialisacion dei diferéncias culturalas èra la nòrma, la relectura de la crosada coma guèrra de civilizacion entre lo Nòrd franchimand e lo Miegjorn de lenga d’òc ne’n faguèt una sòrta d’embrion de religion nacionala ais uelhs de la renaissença felibrenca puei occitanista. A partir d’aqueu moment, de cotria ambe l’explosion literària dei trobadors, lo catarisme e son istòria avián totei lei caracteristicas d’un mite fondator.

Si ne’n parla plus tant en cò deis istorians d’una glèisa aubigesa, ni d’una religion dualista venguda d’orient. Meme lei mai «tradicionaus» an tornat metre en cauva l’afiliacion ambe lei bogomiles e parlan ara de fònts comunas. La tendéncia es a evocar de crestians saberuts, d’origina laïca, qu’aurián organitzats de comunautats a son entorn, pichòtas ò un pauc pus grandas mai sensa volontat de si donar una doctrina comuna ni de si coordenar, encara mens de fondar un òrdre regulier. Si son totjorn pensats coma de bòns crestians, e mai s’èran de dissidents dau ponch de vista de la Glèisa. D’unei an poscut s’aluenchar de la practica comuna coma va pròba lo manuscrich de Lion. Lei consideracions politicas, a començar per un juec d’influéncias entre lei còmtes de Tolosa e lei Trencavel, una inquietud dau monde cistercian en recèrca dei limitas de la revolucion espirituala que ne’n son a l’origina e lei concepcions teocraticas dau pape Innocenci III aurián transformada aquela sòrta d’ermitans dei vilas en una redobtabla contraglèisa, perilh vitau, v-òc, mai imaginari, per la crestiantat.

Aquestei debats d’istorians son apassionants, segur, mai l’arqueologia, de que nos ditz aquí dessus? Ela nos ditz que tròba pas de traça observabla de l’eretgia.

De segur leis autodafés pòdon explicar la raretat dei documents escrichs dirèctes e, fauta d’aquestei, sembla logic de si replegar sus lei traças materialas. Alòr, m-onte trobar d’indicis de la preséncia dei Bòns òmes e Bònei fremas? Leis arqueològs an per costuma de cercar de signes dei cambiaments de mentalitat dins lei cementèris. De mudaments dins la redaccion deis epitafis, dins l’ornament dei tombas, dins son orientacion, dins leis ofrandas ò leis objèctes simbolics depausats, de cròs desseparats, de carrats especifics ò de cementèris isolats son aitant d’indicis d’una relacion nòva a la mòrt ò ai personas sepelidas. Mantun cementèris medievaus de Tolosa son estat cavats de qué lei sites de la Plaça de Sant Estève, dau cementèri de Sant Miquèl, deis Espitaliers de Sant Joan de Jerusalèm e de la glèisa de Sant Pèire de las Cosinas. An pas mostrat de rompedura de continuitat a la fin dau sègle XII ò au començament dau sègle XIII, mai una adaptacion regulara dei practicas au creire de son temps. E lei cimentèris dei comunautats religioás tradicionalas son pas delaissats.

A Tolosa pereu, lei cavaments de sauvaments an permés de mielhs conóisser l’istòria arquitecturala de la vila. Non solament ges de bastissa adaptada a de rites especifics ò a la predicacion siguèt trobada, levadas lei glèisas catolicas, mai aquestei siguèron regrandidas e abelidas jusca au bèu mitan de la crosada. Tolosa viviá donc una fervor religioá veritabla, ambe un interès public afiermat per lei formas classicas dau culte.

Bòrd que parlam d’arquitectura, perqué pas anar veire dau costat dei famós «castèus catars» dins l’Aude e en Arièja? Querbús, Pèirapertusa, Aguilar, Tèrme, Las Tors, Puèglaurenç, Montsegur. Ailàs, se d’unei son vesins d’ancians castrums (ò: «castra», ambe un plurau latin) de senhors lengadocians reputats eretics ò simplament opausats a la crosada, lei vestigis actuaus an totei lei caracteristicas de l’arquitectura dicha «capeciana», adaptada ai particularitats dei Corbieras. Leis encenchas son compactas e an un plan geometric chasque còup que sembla possible. Son costejadas per de torres cilindricas ambe d’arquieras e provesidas d’una grand pòrta ambe doás torres. De còups, lo castèu a una torre màger cilindrica. Son de fortalessas reialas dau mitan dau sègle XIII, bastidas quora la preséncia deis Bòns òmes èra venguda residuala.

Mai que lo castèu-fòrt, l’arquitectura tipica dau sègle XII fins au començament dau sègle XIII en país d’òc èra lo castrum qu’es un luec d’abitat fortificat per lo senhor, sei sordats e de paisans, ambe d’espacis desseparats, ò lo vilatge castrau qu’a una estructura similara ambe una comunautat pus importanta. D’unei son mencionats dins lei tèxtes (que son orientats e a metre en contèxte, coma avèm vist) per èstre de luecs de preséncia eretica, e mai de refugis davant la pression exercida per l’avançada de la crosada. Son desmantelament après guèrra, puei la construccion dei «ciutadèlas dau vertige» es ben conforme a l’idèa d’una resisténcia militara ò politica importanta. Au Cabaret de Las Tors e a Montsegur, lei vestigis dei castrums siguèron cavats. An provesit mantun testimoniatges de la vida vidanta en aquelei plaças e mai, a Las Tors, de signes d’un abandon a la lèsta. Aquelei que son convencuts de la preséncia dei Bòns òmes poiràn tirat d’ailà una evocacion dau quotidian dei catars mai, en fin de còmpte, ne’n sabèm ren que de claus de fèrri ò de potariás globularas grisas dònan pas veritablament accès a la pensada metafisica de sei possessors.

A Tolosa, au començament dau sègle XIII.
Clic : crèdits e legenda

L’arqueologia a trobat d’objèctes marcats dei blasons e dei sagèus dei personatges principaus de la Canson. Ela a legit dins lo paisatge la marca deis ancians castrums. Ela a cavat de luecs tant emblematics coma lo Castèu Narbonés de Tolosa ò lo castrum vièlh de Montsegur. L’arqueologia a probat la crosada mai a totjorn pas trobat de traças objectivas dei catars.

Referéncias, dorsier

• Wikipèdia: catarisme (òc), catarisme (cat), catharism (eng), catharisme (fr), catarismo (it), Katharer (de).
• «“Cathares”. Toulouse dans la croisade», catalòg de la mòstra. L. Barthet, L. Macé, Paris, edicions In Fine, 2024.
  Se volètz visitar l’exposicion, lei tèxtes son en occitan.
• «Les cathares. Une hérésie médiévale en question». Dossiers d’Archéologie n°424, julhet/avost de 2024.
• «Les Cathares, archéologie d’une hérésie». Carbone 14. France Culture. Dissabte 8 de junh de 2024.
• «Archéologie: Le Moyen Âge à Toulouse». Pagina Atlas de l’Inrap.
• «La Chanson de la croisade albigeoise». Le Livre de Poche, colleccion Lettres Gothiques, Paris 1989. Edicion bilingüa de la Canson en francés e vièlh occitan, ambe un prefaci de Georges Duby.
• Lei referéncias sus leis «catars» son innombrablas. En lenga nòstra, es su lo site MedievalÒc que si tròba lo pus gròs nombre d’articles. En majoritat, son pròches de l’istoriografia classica.

L’imatge dau liame es de Vincent Zimmermann, sota licéncia CC-by. Lo castèu de Cabaret a Las Tors perlònga lo castrum qu’abritèt de Bòns òmes au sègle XII.