Au nòrd dau Tricastin, lo vilatge de Malatavèrna tresplomba la vau de Ròse dau costat de sa riba senèstra. Sus la còla de Rocola, li a una modèsta cavitat rocassoá que pòrta lo nom de «Mandrin», lo celèbre brigand dau sègle XVIII, e mai s’es pas ben segur que li ague sejornat un jorn. La Barma de Mandrin (barma es la forma de bauma ò balma en vivaroaupenc) es cavada despuei un trentenau d’annadas e n’acabèt pas de revolucionar l’istòria dau poblament ancian de l’Euròpa.

Non es pas ben granda. Un abric, pas mai. Sa dubertura fa 12 m de larg, son plafon mesura 2,5 m a l’intrada e pas mai d’1 m au fons dau clòt. Sa susfàcia au sòu es de mai ò mens 25 m². Es orientada en direccion dau nòrd, vèrs lo plan d’Aland e de Malatavèrna, ambe una posicion que permetiá a passat temps d’observar lei migracions dau gròs caçum en còntrabàs.

L’inventor de la bauma si ditz Gaston Etienne, afogat d’arqueologia e longtemps sòci dins una associacion locala. De traças de l’Edat dau bronze an atirat son atencion dins leis annadas 1960. Eu li donèt son nom, en referéncia au celèbre còntrabandier: grotte Mandrin en francés, de pas confondre ambe la grotte de Mandrin pròchi Grenòble. Passat aqueste promier signalament, fauguèt esperar 1991 per que de cavaments programats siegan entreprés. La promiera sòuca de li trabalhar èra dirigida per Yves Giraud. Es ara Ludovic Slimak qu’es en carga dei recèrcas despuei 1998.

La bauma siguèt ocupada au paleolitic mejan e superior, entre 120 000 e 42 000 AP, ambe de traças d’usança pus tardiva. Entre 50 000 AP e 42 000 AP mai que tot, lo site presenta uech fasas d’instalacion umana correspondent a quatre tradicions culturalas e tecnicas distintas (jaç C a J).

Cavaments de la Barma de Mandrin.
Clic : crèdits e legenda

Lo jaç E si restaca a la cultura neroniana. Aquesta es denomada d’après la Barma de Neron (dau nom dau chin qu’intrèt promier dins la cauna!), dins la comuna de Soions, en Vivarés. Aqueu faciès siguèt descrich en 1967 per Jean Combier sota lo nom de «mosterian evoluit», puei detalhat e qualificat coma una cultura a part entiera per Ludovic Slimak dins sa tèsi de 2004. Si caracteriza per de lamas, de lamèlas e de pichonei ponchas de 1 cm a 3 cm finament retocadas (lei «ponchas dau tipe de Soions»). De caractèrs tecnics de la sòrta seràn pas retrobats avans lo paleolitic superior, 8 000 ans mai tard. Dins la Barma de Mandrin, lei vestigis anteriors (jaç A e B) e doás tradicions tecnicas posterioras au jaç E son mai pròches dau mosterian de tipe Quina, tipicament neandertalian. Devèrs 42 000 AP, la darriera dei quatre tradicions (jaç H, I e J) es protoaurinhaciana (aurinhaciana arcaïca), coneissuda per èstre associada ais òmes modèrnes (homo sapiens).

Lei descubèrtas espantantas s’encadenan:

• En 2015, l’analisi foncionala, l’analisi balistica e leis reconstitucions en arqueologia experimentala de Laure Metz concluson que lei ponchas dau tipe de Soions son d’armas e que lei mai pichonas pòdon èstre eficaças solament se son montadas sus de projectiles trachs ambe un arc. L’existéncia de sagetas es sensa equivalent an aquela pontannada. La descubèrta fa recular l’aparicion de l’arc en Euròpa de quasi 40 000 ans.

• Entre 2015 e 2018, pauc a cha pauc, la chorma dei cavaires a sortit de tèrra una mandibula, 31 dents e de tròç d’una onça d’un meme individú, dins lo jaç datat de 42 000 AP. L’òme siguèt denomat «Thorin» en referéncia a Thorin Oakenshield, lo darrier rèi dei nanets sota la montanha dins lo Hobbit de Tolkien. Es lo neandertalian mai complet trobat despuei «Pierrette» dinc l’abric de la Roche-à-Pierrot (a Saint-Césaire, Charanta Maritima) en 1979. Alentorn d’esteis ossaments preciosissimes, lei cavaments si fan pas ambe una tibla, pas manco ambe un pincèu, mai ambe una pinça d’epilar!

• En febrier de 2022, un trabalh de comparason menat per Clément Zanolli sur 9 dents trobadas dins lei jaç C a G mòstra qu’una dent de lach provèn d’un joine homo sapiens, quora leis autrei son neandertalianas.
  Ensin la sequéncia de la Barma de Mandrin es ben la mesa en evidéncia d’una temporada qu’a vist l’alternança d’occupacions per Neandertal e per l’òme modèrne. Lo neronian es pas un faciès de transicion coma dins l’oèst (industria chastèlperroniana) mai una «tecnologia» portada per un grope forestier. De sapiens son venguts au mens dos còups dins una region encara majoritàriament ocupada per de neandertalians tardius.

• De tecnicas de ponchas son emplegadas per de datacions finas: la fuliginocronologia e la termoluminescéncia. La fuliginocronologia mai que tot es una inovacion. Mesa en òbra per Ségolène Vandevelde, ela estúdia lei traças laissadas per la suja dei fogaus domestics sur de plaquetas de cauquier casudas au sòu doumací l’alteracion naturala dei parets de la bauma.
  Fin finala, la cronologia dei passatges de l’òme dins la Barma de Mandrin arriba a una precision inferiora a la durada d’una vida umana, ò d’una annada, ò d’una sason, e es considerada coma particularament solida. 450 ocupacions si li son succedidas e de gropes culturaus fòrça diferents si li son crosats ambe un intervalle de 12 000 ans. Sapiens a benlèu rescontrat Neandertal dins la bauma ò alentorn, franc que lei gropes si siegan evitats…

• Tot recentament, lo 11 de setembre de 2014, lei resultats deis estudis sus l’ADN de Thorin son estats publicats. Son ADN siguèt sequenciat puei comparat ais ADN de 24 autrei neandertalians, per lo plaçar dins l’aubre evolutiu. Ensin, son genòma siguèt datat de mai ò mens 105 000 ans. Son taus d’omozigotia consequent es interpretat coma significatiu d’una populacion de talha reducha, ambe fòrça consanguinitat. L’ipotèsi de la consanguinitat es renforçada per l’observacion d’una anomalia rara dins sa denticion, d’origina genetica. Thorin seriá donc un dei darriers descendents d’un linhatge isolat, geneticament desseparat deis autrei neandertalians depuei mai de 50 millenaris. Pasmens es ben segur qu’un individú solet permete pas d’establir una pròba definitiva, aquesta conclusion deu encara èstre confiermada.

Adoncas, veja-aicí lei leiçons de la Barma de Mandrin:

1. Lei populacions neandertalianas siguèron pas tant omogenèas dau ponch de vista de la genetica que çò que pensavan.
2. La venguda de l’òme modèrne en Euròpa de l’oèst es mai vièlha que çò pensat. Es ara reculada a 54 000 AP en luega de 42 ò 43 000 AP.
3. Son instalacion siguèt pas lineària mai complèxa: de territòris ocupats per sapiens son tornats puei per un lòng temps dins lo domeni neandertalian maugrat l’avança tecnologica dau promier.
4. L’isolamanent genetic dei populacions neandertalianas europèas podriá ben èstre una dei rasons de son extincion devèrs 42 000 AP, mentre que fins qu’a v-uei, èra unicament explicada per de rasons environamentalas.

E se deman deu èstre tant riche en revelacions, trefolissèm ja de n’esperar de nòvas!

Referéncias

• «Thorin, le dernier Néandertalien». Apassionant documentari difusat sus Arte gaire après la redaccion d’aquel article. Es disponible sus Arte.tv fins au 11 de decembre de 2024 e passarà de mai a la television lo dimenge 10 de novembre a 7h 30. Se la bauma e son istòria vos interèssa, es pas pas mancar! Realisacion: Pascal Cuissot.
• «La Grotte Mandrin. Derniers Néandertaliens et premiers Hommes modernes en vallée du Rhône», Laure Metz e Ludovic Slimak. Archéologia n° 555, Junh de 2017.
• «Il y a 54 000 ans arrivait Homo Sapiens en France dans la grotte Mandrin (Drôme)». Carbone 14. France Culture. Dissabte 19 de febrier de 2022.
• «Mandrin à la rencontre de Néandertal» – video d’una convèrsa ambe Ludovic Slimak (Produccion e Realisacion: Waren Drik Corp.)
• «Modern human incursion into Neanderthal territories 54,000 years ago at Mandrin, France», Ludovic Slimak, Clément Zanolli e autrei. Science Advances, febrier de 2022.
• «Une population néandertalienne isolée pendant 50 millénaires avant son extinction», Alice Carliez. La Recherche, 24 de setembre de 2024.
• «Long genetic and social isolation in Neanderthals before their extinction». Ludovic Slimak, Tharsika Vimala e autrei, Cell Genomics, 11 de setembre de 2024.
• «La Grotte Mandrin», sus lo site de la comuna de Malatavèrna. Aquesta pagina fòrça completa contèn un fube d’informacions e de referéncias sus la bauma.

L’imatge dau liame es de Thilo Parg. Siguèt publicat sus Wikimedia Commons sota licéncia CC by-sa 4.0.