Son dos articles de la revista en linha AquitaineOnline qu’afortisson-vò: a La Malena, en Gavaudan, lo Castèl Merlet seriá lo mai ancian de França, s’es pas d’Euròpa. Botatz! Pas mai qu’aquò? E per començar, qu’es aquesto d’ailà?

Aqueu castèu, leis amators d’agiografias l’an ja rescontrat bensai, a l’azard d’una legenda de sant Ilari. Sabèm que de verai, de sants Ilari (ò Alari), n’i a agut siès. L’un, lo mai conegut, es Ilari de Peitieus, granda figura dau sègle IV. Un autre es au nombre dei Sants Avèsques d’Arle, venguts dau monaquisme e caracteristics dau cristianisme primitiu en Provença. Aqueu que nos concernisse es Ilari de Mende. Es estat avèsque dau Gavaudan au mitan dau sègle VI. Siguèt l’objècte d’un culte tre lo sègle VII e es localament conegut sota lo diminutiu de sench Ale ò sench Eli. D’après una notícia d’un recuelh de miracles acampats a l’Edat mejan, sauvèt lo castellum ò castrum de Melena assetjat per leis armadas dei francs. Lo libre III de Grégoire de Tors permete d’associar aquel eveniment a l’expedicion guerriera de Teodebert, fiu dau rèi Teodoric I d’Austràsia qu’ambicionava de prendre la Septimània ai visigòts.

Dau sèti de Melena, sabèm pas grand cauva en defòra dei legendas. Au segond concili d’Orleans, convocat en 533 per totei lei rèis francs, la diocèsi de Gavaudan èra pas representat. En 535, au concili dei avèsques d’Austràsia que si tenguèt a Clarmont d’Auvernha, Ilari de Mende èra ben present, que signèt de decrèts. Entre temps, lo Gavaudan cambièt de man e èra intrat dins un monde franc considerablament estendut en aqueu promier tièrs dau sègle VI.

Se conoissèm gaire lo detalh deis eveniments istorics, avèm una pista per ne’n retobar l’endrech. Es un vilatjon d’unei 130 abitants dins lei gòrgas dau Tarn, entre lo Causse Mejan e lo Causse de Sauvatèrra que li dián la Malena. Sench Èli, la comuna vesina, pòrta encara lo nom dau sant.

Ara, la Malena es coneguda per sa glèisa romana dau sègle XII, per son castelet dau sègle XV e mai per sei barquiers que fan descubrir ai toristas leis estrechs dau Tarn. Mai lo castèu que veguèt l’acarament entre lei francs e lei visigòts es pas aqueu dau vilatge. Es una fortificacion bastida sus un esperon rocassós dau Causse de Sauvatèrra, a l’aplomb dau vilatge e que li dián lo Castèl Merlet. Existisse encara v-uei, mai redusit a un estat de roínas, a pena mai aut que lo nivèu dei fondacions.

Lòngtemps lo solet liame entre lo castellum Melena de la legenda e lo vilatge èra toponimic. De vestigis èran signalats au roquier de la Barra e d’ipotèsis mau-seguras èran fachas sus seis originas, pas mai. Lei promiers estudis arqueologics seriós son un crocadís en superficia e de pichons sondatges per Jean‐Yves Boutin e Jean‐Pierre Doussière en 2002. Aquestei an pas permés de datar lo site mai lo trabalh siguèt représ ambe una granda escala en 2008 per una còla dirigida per Laurent Schneider ambe la colaboracion de Nicolas Clément. Lei cavaments si son perseguits au ritme d’un més cada annada, fins en 2011 au mens. Avèm pas traça dins lei publicacions de Laurent Schneider d’una continuacion posteriora dau chantier, pasmens, leis informacions qu’a acampat en pauc de temps son impressionantas.

Lo site es constituit d’un ensems de bastidas amassadas sus una aresta estrecha, a la poncha d’un rocàs de l’accès dificile. Es environat per de bauç escalabrós de 40m d’autor. S’acaban sus una pichona plataforma, que forma un nivèu intermediari, avans de davalar encara plus bas fins au vilatge modèrne e mai de la ribiera. Ansin, lo desnivèu totau es pròchi 300m. Enaut, lei vestigis cuerbon un espaci de 180m de lòng e 60m de large.

En arqueologia, la cronologia comanda tot. An trobat aquí de tròç de ceramica sigillada e mai de veire de la fin dau sègle I AvC, fins au sègle I ApC. Aiçò signala una occupacion antica dau site. Laurent Schneider fa l’ipotèsi d’un sanctuari d’autura, en liame ambe un vilatjon an un ponch de passatge dau Tarn, amòr qu’es possible de retrobar de mobilier galloroman en cò de particulars dins la comuna de v-uei. Pasmens, leis indicis son leugiers e lei pròvas son de manca.

Lei vestigis elei mèsmei son totei datats de la fin dau sègle V fins a la fin dau sègle VII ApC e aquela estimacion es robusta, que si basa sus la ceramica e mai sus la descubèrta de doás monedas. Es a dire que lo Castèl Merlet a la Malena es de tot segur la Melena de la vita de sant Ilari.

Son estructura defensiva compòrta una torre dicha «somitala», valent a dire bastida au ponch lo mai aut dau site, de forma carrada. Amòr de la penta importanta, la torre a degut èstre renforçada mai d’un còup e una de sei parets a finit per s’afondrar. L’autre element de fortificacion es la muralha pròpriament dicha, de qué conoissèm una granda paret, espessa de 1,5m e lòng de 47m. Èra equipada de pichons bastions e probablament d’un camin barrier. L’entrada de la plaça deviá èstre a l’est, m-onte la paret sembla de si corbar.

Lòng dau bauç dau costat nòrd oèst, un encadenament de quatre pèças e lonjat per una carriera es identificat per leis arqueològs coma una estructura d’abitacion de prestigi. Una de sei pèças, mai larja que leis autrei, compòrta de tròç de colonas. Sa foncion exacta es pas coneguda. La preséncia d’un escalier pròva l’existéncia d’un segond estanci.

Devèrs lo centre dau site, un bastiment de mai d’un membre, de granda talha, quasiment 20mx10m, e pròchi mai desseparat deis abitacions es interpretat coma una resèrva. Aqueu tanben es lonjat per una carriera, sus son caire sud èst. Encara mai a l’èst, una bastida longassa presenta de caracteristicas arquitecturalas observadas en de glèisas d’aqueu temps. Ges d’objècte ò d’amenatjament especificament liturgic li es estat trobat mai sa foncion de luec de culte es una ipotèsi versemblabla.

Lo sud dau site es particularament interessant qu’es organizat alentorn d’un ensemble de bastiments constitius de tèrmas de tradicion galloromana. La bastissa principala dei banhs a una forma carrada, ambe una absida en mieja luna sus son caire nòrd oèst. D’autrei salas mai pichòtas li èron religadas. Una a servat sei pielons d’ipocausts, caracteristics d’un dispositiu de caufatge per lo sòu. Lo provesiment en aiga èra assegurat per una granda cistèrna de 60m2, en abséncia de potz an aquela autor.

Lo mobilier provèn essencialament d’un comolatge tardiu (dau sègle VII) coma «bordilher». Li an trobat una moneda d’òr, de clavèus d’argent, d’aliments e de vin portats au castèu en de contenents d’origina lunchenca (Africa ò Orient) e mai d’ústrias. Totei aqueleis objèctes e produchs de luxes confirman l’impression laissada per la sala ai colonas, lei banhs e la glèisa qu’avèm aquí un ensems aristocratic de prestigi. Ambe sei bastiments sus dos nivèus e sei teulissas visiblas despuei lo Causse Mejan e la vau dau Tarn, podèm ben dire que lo Castèl Merlet aviá una foncion monumentala e ostentatòria.

Es-ti un fòrt ò una residéncia aqueu «castèu avans lo castèu» (l’expression es de Laurent Schneider)? L’abséncia de potz e de fònt fan que, maugrat sa torre, sa murralha e sa posicion inexpugnabla, es mau armat en cas de sèti, çò que pòu explicar l’intercession dau sant Avèsque en fàcia deis armadas francas. Alòr, castrum, castellum ò villa fortificada? Es un pauc de totei aquelei cauvas, de segur. Es una arquitectura de transicion, entre doás èras, entre dos mondes.

Passionant Castèl Merlet!

Referéncias

Lo dorsier es pas ben espés, ailàs. Compòrta d’articles de pressa a destinacion dau grand public:

• «Peu de gens savent que la France possède le plus vieux château d’Europe óavec 1500 ans même si ce dernier a connu des jours meilleurs» – Eric Garletti, AquitaineOnline – 11 Juillet 2025

• «Ce site exceptionnel en Occitanie aurait révélé le plus vieux château de France avec plus de 1500 ans» – Eric Garletti, AquitaineOnline – 11 de Febrier de 2025

• «La Malène et sa résidence de luxe, fortifiée de la fin de l’Empire romain» – Lozère.fr, 2009

• «Lozère – Fouilles du plus vieux château de France» – Midi Libre, 21 de julhet de 2009 (archius)

• «À qui appartenait la forteresse et pourquoi ?» – Midi Libre, 22 de julhet de 2009 (archius)

E de rendut còmptes per lei cavaires:

• «Le castellum de La Malène en Gévaudan – Un « rocher monument » du premier Moyen Age (VIe-VIIe s.)», Laurent Schneider e Nicolas Clément, Académie des Inscriptions et Belles Lettres, in «La Lozère(48) Carte archéologique de la Gaule», Comptoir des presses d’universités, 2012, pp. 317-328

• «Malène (La) (Lozère). Castel Merlet», per Jean-Yves Boutin, Archéologie médiévale 2003, 33 p. 217

Ai escrich una pagina ambe la traduccion d’una vida lengendària de sant Ilari: l’avètz aquí.

L’imatge dau liame figura lo rocàs de la Barra a la Malena, m-onte s’atròba lo Castèl Merlet. Es un detalh de la fotografia d’Ancalagon. CC by-sa 3.0.