Au començament, li a lei practicas latinas de l’ovatio e dau triumphus. Ambedoás son de fèstas alentorn d’un generau que s’entòrna victoriós ambe seis armadas. Son un biais d’onorar lei sordats e sa contribucion a la grandor de Roma, mai tanben de formas d’esconjuracions magicoreligiosas de la violència de la guèrra.

L’ovatio a recors a una simbolica etonament pacifica. S’emplega en cas de victòria importanta que mete pas fin a la guèrra, ò quand la batalha aguèt pas una dignitat sufisenta per justificar un triomfe – per exemple après una campanha còntra de piratas, ò d’esclaus revoutats, ò de combats entre ciutadans romans. Lo generau monta fin au Capitòli de Roma, ambe de cants de jòia e environat per de flaütaires.

Lo triumphus es mai codificat. Es un passacarriera de l’armada, que pauva seis armas au Camp de Mart e entra dins la vila per una dei Portae Triumphales, un «portau dau Triomfe». Per la Via Triumphalis e la Via Sacra, la procession arriba au Forum m-onte lo generau venceire sacrifica un buòu a Jupitèr Capitolin. L’intrada es solemna e la ceremoniá es consacrada a Mart e Jupitèr, lo dieu dei combats e aqueu dau poder, garant de l’òrdre dau Monde. Pasmens es mai que tot un passatge despuei l’estat de guèrra fins au temps de la patz. D’efiech, lei sordats si trufan dau generau ambe de cants satirics e l’esclau que li tèn la corona l’apela a la modestia ambe lei formulas de memento mori. Tot aquò es dins l’amira de far tornar intrar lo guerrier deja quasi divin dins sa condicion mai umbla de ciutadan roman.

Lo triomfe s’acompanhava de taulejadas e de juecs publics. E mai l’etimologia dau mòt triumphus lo restaca au grèc θρίαμβος, thriambos, qu’èra un imne cantat en procession, en onor de Dionís lo fòrça pacific dieu dau vin e de la fèsta. Ensin, lo Triomfe èra un rite qu’aviá ais originas una dimension carnavalesca.

Lo Triomfe de Bacus a son retorn d’Índia es un tèma fòrça representat dins lo monde roman,
que recòrda leis originas dionisiacas dau triumphus.
Mosaïca au musèu de Sousse en Tunisia. Sègle III ApC.
hugh llewelyn/Flickr, CC by-sa 2.5

De còups, passat la fèsta, lei romans bastiguèron de monuments comemoratius, en forma de pòrtas per simbolizar lo passatge e que nosautrei avèm costuma de denomenar «arcs de triomfe».

Lei paradas militaras son pas una invencion dei romans, tanpauc lei pòrtas monumentalas ambe una ò mai d’una dubèrtura voutada. Basta de pensar a la pòrta d’Ishtar a Babilònia ò ais arcs persans deis iwans arsacides. Mai en orient e dins lo monde ellenistic, son de pòrtas de vilas ò de pòrtas de temples. Es encar lo cas a Roma, ambe lei Portae Triumphales latinas. Empruntant lo simbolisme dau passatge, l’antiquitat a benlèu conegut de festivitats ambe de desfilats sota de portics ò d’arcs efemèrs. Lei romans an simplament servat lo simbèu de la pòrta mai l’an isolada e bastida de pèiras per far intrar dins un temps lòng la memòria de la fèsta e dei auts fachs que celebrava.

Se leis arcs de triomfe son reservats a la vila de Roma, d’arcs memoriaus ò en l’onor de personalitats son estats erigits dins tot l’Empèri. La majoritat es en Itàlia mai son nombrós e ben preservats en Africa (Argeria, Tunisia, Libia) per exemple. S’atròba que lo segond país en nombre d’arcs romans encar drechs es la França, ò mai generalament lei Gàllias, ambe una concentracion especiala en Narbonesa.

L’arc de Glanum a Sant Romieg de Provença es probablament lo mai ancian d’Occitània. Es en connexion ambe un mausolèu, ò un cenotafi, famós per son estat de concervacion excepcionau. Ambedos èran au nòrd de la vila, pròchi son entrada. Son ara a quauquei centenaus de mètres dau site de Glanum.

Lo cenotafi data deis annadas 30 a 20 AvC. Es estat bastit en memòria d’un membre de la familha locala dei Julii. Aqueste èra vengut ciutadan roman après aver servit dins leis armadas de Cesar dau temps de la conquista.

Un pauc plus recent, l’arc municipau siguèt bastit dau temps d’Auguste entre 27 e 14 AvC. Compòrta de colonas corintianas e sa composicion a d’èr d’èstre influençada per l’estile arquitecturau dei grècs. Sabèm que Glanum èra una ciutat cèlta preromana qu’aguèt de liames fòrts ambe lei grècs de Massalia. La partida auta de l’arc manca, que portava probablament la dedicacion.

Leis esculturas tanben son dins un estile ellenistic. Sud la fàcia sud, a man drecha, una frema es sietada sus un molon d’armas, quora a man senestra, un òme pòrta un viestit roman. Totei dos son pròchi de captius gallés. Au nòrd, figuran d’autrei captius.

L’arc es sotalinhat per una frisa decorativa. L’interior es ornat de motius «en nis d’abelhas».

L’Arc antic d’Aurenja (Aurasio en latin) es fòrça celèbre, ambe rason. Probablament bastit en memòria dei victòrias dau generau Germanicus pauc de temps après sa mòrt en 19 ApC, puei gravat de mai e dedicat a la perfin a Tibèri devèrs 26 ApC, marcava l’intrada d’Aurasio per la via Agrippa.

Compòrta tres duberturas e es subremontat per de pedestaus d’estatuas, ara desaparegudas. Sei decoracions son marcialas: cascos, lanças, bloquiers, motius maritimes associats a de naviris de guèrra, representacions de trofèus e de captius encadenats. Lei presoniers son de gallés: leis ensenhas expausadas dins lei trofèus son subremontatas de figuras de singlars. A la cima, una frisa representa tota sòrta de batalhas entre romans e gallés.

Pron sovent, lo programa iconografic roman evòca l’universalitat de la dominacion romana. Mai aicí, l’especializacion tematica evòca d’escondon l’istòria locala: l’Arc d’Aurenja es una celebracion de la revenja de Roma sus lei «barbares» que li an impausat una desfacha umilianta dau temps de la guèrra dei cimbres e dei teutòns.

L’arc antic dich «de trimofe» an Aurenja
Clic : crèdits e legenda

L’Arc de Carpentràs (Carpenctoracte) pòu pas èstre datat ambe una tant granda precision, mai es estimat de la promiera mitat dau promier sègle ApC, adonc quasi contemporanèu d’aqueu d’Aurenja.

Lo monument marcava l’entrada dau fòrum, au bèu mitan de la vila. Es ara adorsat a la catedrala e costeja lo palais de Justícia.

Coma an Aurenja, lei flancs de l’arc son ornats ambe d’esculpturas que representan de captius e de trofèus. L’orginia dei presoniers es variabla: un german, ambe un viestit de pèu e una sica dàcia ò un scarmasax (una espada afilada d’un solet costat) a sei pè e un orientau ambe un bonet frigian, una tunica e una destrau dobla a la mòda dei cretés. L’autra façada laterala es mens visibla, bòrd de sa proximitat ambe lo palais de Justícia.

L’arc de Carpentràs
Clic : crèdits e legenda

L’Arc antic de Cavalhon (Cabellio, d’après lo nom dau pòble cavar) es ben mai pacific. Bastit au promier sègle ApC, sensa possibilitat de precisar mai (en 1979, Pierre Gros lo pensava mai ancian que l’Arc d’Aurenja mais aquò sembla pas far consensus), es constituit per quatre pilars amb dos arcs de plen cintre. Lei caires son duberts e lo passatge si podiá far en doás direccions perpendiculàrias. Aquela configuracion pòrta lo nom de «tetrapil», d’après lo grec ancian τετράπυλον, tetràpylòn, literalament « de quatre pòrtas ».

Es tanben un monument urban que marcava benlèu l’entrada dau forum ò d’un espaci comunautari. Sa plaça iniciala èra pròchi la catedrala de v-uei e siguèt un temps integrat au palais episcopau. Ara es estat desplaçat plaça dau Clòs, qu’es la principala de la vila.

Son ornament fach de garlandas vegetalas, de fuelhas d’acants e de pichòtei divessas aludas es luench de la propaganda augusteana que vesèm a Sant Romieg, Aurenja e Capentràs. La discreta corona tenguda per la divessa de la Victòria es soleta de posquer remembrar aquela dei Triomfes.

Dins la preséncia romana, Cabellio a vist una esperança de patz e de prosperitat.

L’Arc antic de Cavalhon
Clic : crèdits e legenda

Mens celèbres mai tipics de l’arquitectura romana e totjorn ambe lo mèsme simbolisme dau passatge, un autre tipe d’arcs monumentaus es aqueu qu’ornava de pònts. Occitània n’a un bel exemple.

Lo Pònt Flavian, ò Pònt de Flavios a Sanch Amàs èra sus la via que religava Arle a Marselha. Es datat dau règne d’Auguste ò deis annadas que seguisson imediatement; una datacion fina es prepausada per lei cercaires entre 12 e 10 AvC. Non solament a servat seis dos arcs mai es lo solet pònt roman au monde de v’aguer fach.

Lei doás arcas son bessonas. Sa decoracion es sòbria e l’ensems es mai monumentau que decoratiu. Chasque arc a un motiu de colona corintiana ai quatre angles, ambe de capitèus de fuelhas d’acants subremontats per d’aiglas escultats. Enaut, supòrtan chascun doás estatuas de lions. Dei quatre estatuas, una soleta data dei temps romans, leis autrei tres son de restauracions.

Lo Pònt permete de passar d’una riba a l’autra dau Tolobra.
maarjaara/Flickr, CC by 2.0

La mencion dau donator Flavos que faguèt bastir lo pònt e leis arcs es escricha sus chasca arca.
maarjaara/Flickr, CC by 2.0

Ara s’agacham en Gàllia Celtica, a quauquei 55 km au nòrd oèst fòra Occitània, l’Arc de Germanicus a Sentas (Mediolanum Santonum) aviá tanben sa plaça a l’entrada d’un pònt. Es datat de l’an 18 ò de l’an 19 ApC. Estrictament contemporanèu d’aqueu d’Aurenja, aquel arc de doás duberturas es dedicat coma aqueste a Germanicus, nebot e fiu adoptiu de Tibèri. Una partida mens lisibla de la dedicacion cita tanben l’emperaire e son fiu Drus lo joine.

Lo pònt permetiá de passar la Charanta en arribant vèrs Sentas per la Via Agrippa quand veniatz de Lion (Lugdunum). Tre l’Edat mediana, ambe l’elargament de la ribiera, l’arc si trobèt au mitan dau pònt luega d’èstre a l’entrada. Quora lo pònt venguèt dangeirós au sègle XIX, siguèt destrusit e l’arc siguèt mudat a sa plaça actuala, en riba de Charanta.

Son inscripcion precisa que siguèt bastit per Caius Julius Rufus de la tribú Voltinia. Èra prèire de Roma e d’Auguste «a l’autar qu’es au confluent». E efectivament, sus l’inscripcion de l’autar de l’Amfiteatre dei Tres Gàllias de Lion, qu’èra au jonhent dau Ròse e de la Saòna en aqueu temps, lo donator es citat coma «Caius Rufus, ciutadan de la citat dei Santons». Aquel òme que faguèt bastit a sei despens l’amfiteatre de Lion e mai lo pònt de Sentas èra extremament riche. Lo nom de son paire ambe aqueu de son grand son de mau legir mai son sensa dobte gallés, quora Rufus a reçauput un nom latin. L’Arc de Sentas permete de mesurar l’importància de la romanisacion au sud de la Celtica en tres generacions.

L’Arc de Germanicus
Clic : crèdits e legenda

E autrei part? An Arelate, Narbo Martius, Tolosa, Burdigala, Aginum e aVesunna Petrocorum li a benlèu agut d’entradas monumentalas e de forums mai an pas trobat d’arc isolat. Es possible li ne’n ague agut, destrusits puei, ambe l’istòria urbanistica dei vilas.

Fin finala, fau citat leis arcs dei temps modèrnes imitats d’aquelei deis ancians. A Montpelhier, l’Arc de Triomfe dau Peiron dau sègle XVII es un retorn ai canons estetics galloromans. A Bordèu, la Pòrta d’Aquitània, la Pòrta de Borgonha, la Pòrta Dijaus e la Pòrta de la Moneda, totei dau sègle XVIII, son inspiradas deis arcs antics. A Marselha, ambe la Pòrta d’Aís es lo programa de propaganda militària imperiala qu’èra ‘es estat tornarmai investit au sègle XIX. E, cu va saup? Deman benlèu un autre arquitècte occitan trobarà son inspiracion dins lei monuments mai celèbres dei nòstrei rèires?

Lo fach demòra que, vestigis antics ò imitacions neoclassicas, leis arcs «dichs de Triomfe» an inscrich sa siloeta dins nòstre quotidian.

Dorsier

• Wikipèdia, pagina «Liste des arcs de triomphe romains» (solament en francés ailàs, ges de version occitana es disponibla dau temps de la redaccion de l’article que legissètz)

• «Une hypothèse sur l’arc d’Orange», Pierre Gros, Gallia 1986, 44-2 pp. 191-201

• «L’arc de Carpentras : problèmes de datation et d’histoire», Robert Turcan, Collection de l’Institut des Sciences et Techniques de l’Antiquité, 1984, 294 pp. 809-819

• «Pour une chronologie des arcs de triomphe de Gaule Narbonnaise (à propos de l’arc de Glanum)», Pierre Gros, Gallia 1979, 37-1 pp. 55-83