leis aclapairess netejan lei cadavres d’aquelei mòrts de la pèsta.
Fresca pintada per Jean Baleison, entre 1467 e 1481.
Ziegler175/Wikimèdia Commons, CC by-sa 3.0.
Totei lei Marselhés sabon coma a devastat la vila en 1720. Leis afogats d’istòria sabon tanben l’importància prefonda qu’a agut au sègle XIV, tant per la demografia, coma per l’economia e l’evolucion dei mentalitats. Mai la granda pandemia de pèsta qu’a semenat lo dòu dins lo Bassin mediterranèu e alentorn dau sègle VI au sègle VIII es demorada lòngtemps desconeguda, tant dei especialistas coma dau public.
De grands testimònis coma Procòpi de Cesarèa, Joan d’Efès e Evagri Escolastic an contat la venguda d’una malautiá a Constantinòple en 542 que faguèt de miliers de victimas. Lei chifras son vertiginosas: 10 000 mòrts chasque jorn au plus fòrt de l’epidemia per Procòpi, e mai 16 000 per Joan d’Efès. L’emperaire Justinian eu mèsme n’en siguèt malaut, mai a subreviscut. Au nombre dei simptòmas descrichs, lei bubons ais engues e ais aissèlas correspòndon ais conflaments dei glandolas que si constatan dins la pèsta bubonica. Aquò ne’n fa l’epidemia de pèsta plus anciana identificada, quora la natura d’autrei grandas malautiás encara mai vièlhas es mal assegurada.
L’emperaire Justinian I d’après lei mosaïcas de Ravena.
Clic : crèdits e legenda
Totei leis autors son d’acòrdi per dire qu’arribèt a Constantinòple despuei l’Egipte. D’après Evagri, èra venguda d’Etiopia aperavans. Gregòri de Tors la signala a Roma en 590, que ne’n moriguèt lo Papa Pelagi II, puei lei cronicas dau temps permetan de traçar seis èrsas pendent dos sègles, d’Espanha fins a Bagdad, e mai en Euròpa dau nòrd. En 767 es encara a Nàpols, m-onte trobam lo darnier testimoniatge de sa preséncia.
CNG (Classical Numismatic Group, Inc), CC by-sa 2.5.
Puei la pèsta «de Justinian» ò «justiniana» tombèt dins l’oblit. Si ne’n parla gaire avans un article de Pauline Allen de 1979 que mòstra que pòt èstre un subjècte d’interès per l’istorian e li dona lo nom per quente es ara designada. L’atencion prestada ais epidemias ancianas es sovent la consequéncia d’una malautiá contemporanèa, ensin l’epidemia de sida deis annadas 1980 ajudèt a reviscolar leis estudis dei grandas pandemias anticas e medievalas. En 1989, Jean Durliat, professor a l’universitat de Tolosa, pauvèt lei tèrmes dau paradòxa especific a la pèsta de Justinian: quora lei fònts narrativas descrivon una pandemia catastrofica ambe de consequéncias grèvas, lei fònts epigraficas, arqueologicas e numismaticas afortisson pas un tau desastre. Leis istorians si son partejats entre d’unei que sospiechavan d’exageracions de la part deis autors ancians e d’autrei que la vesián coma la pandemia mai mortala de l’istòria e la cauva ultima de l’esfondrament dau Monde Antic.
Lei discussions èran an aqueu ponch, quand d’arqueològs faguèron una descubèrta que remanièt lei cartas e transformèt leis estudis sus la pèsta en una aventura multidisciplinària apassionanta. Tot comença per una arqueologia de chantier ben tradicionala, per pas dire «a l’anciana», aquela de la tibla, dau gredon e dau nivèu de bofiga. Vos vau contar.
Dins lo ròdol de Munic, la comuna d’Aschheim es abitada despuei lo neolitic finau e la cultura de la ceramica cordada. Partida integranta dau monde celtic tre lo promier Edat dau fèrri, èra una zòna rurala dau temps de la cultura de la Tène tradiva puei lo site de mai d’una villa au temps de sa romanizacion, quand èra restacada a la província de Rètia. Lo desvolopament d’un vilatge de l’Auta Edat mejana es conegut notament doumací la bastison d’una glèisa, que la basa d’aquela encara en servici data deis annadas 600 ApC. En 1997-1998, la necropòli d’Aschheim-Bajuwarenring siguèt cavada per lo Bayerisches Landesamt für Denkmalpflege (Lo servici d’Estat de Conservacion de Monuments de Baviera). Lo trabalh complit per la còla dei cercaires impressiona per lo nombre de tombas estudiadas. Dins sa tèsi, Doris Gutsmiedl-Schümann ne’n denombra 440. Lo site a subit cinc fasas d’usatge, de 480/490 a 670/680 ApC e porgisse un materiau abondós ai antropològs desirós de mièlhs coneisser la realitat sociala d’un vilatge ai temps merovingians.
Orfebrariá bavaresa a l’Auta Edat mejana.
Artefacts trobats en de tombas dau cementèri de Munic-Aubing. Clic : crèdits e legenda
M. Harbeck, universitat de Munic. Drechs reservats.
L’estudi d’una tala massa de donadas pren de temps, de segur. Lo nombre d’enterraments multiples, ambe jusca a sieis individús dins una tomba, susprenguèt arqueològs e antropològs, e siguèt vist coma l’indici possible d’una èrsa epidemica. En 2012-2013, en utilizant de metòdes moleculars, lei cercaires de l’Universitat Ludwig Maximilians de Munic detectèron lo bactèri Yersinia pestis, aqueu de la pèsta, dins la denticion de 8 rèstas esqueleticas sus 19 seleccionats per son estudi. Après la mòrt, l’ADN bacterian èra estat conservat en de residús de pichons vaisseus sanguins dins l’environament protector de la popa dentària.
Tròban lèu que venguèt d’Asia Centrala. E se l’agent infecciós responsable es ben lo mèsme que per la Pèsta Negra dau sègle XIV, lei socas son diferentas. La pèsta de Justinian a pas donc pas agut de descendéncia dirècta.
Aicí leis istorians arremarcan que lei testimoniatges ancians parlavan d’una origina nòrd africana. Degun saup coma la pèsta arribèt en Egipte despuei l’Asia. L’existéncia de liasons maritimas entre l’Iran e lo monde bizantin es benlèu lo començament d’una explicacion. La pèsta si difusa ambe lei rats, qu’èron pas encara presents en massa en Occident, en aqueu temps. Ensin son espandida seguisse lei rotas dau comèrci internacionau. La retrobam dins lei pòrts, puei dins lei vilas; si ne’n parla gaire dins lei campanhas. Vaquí perqué la descubrir dins un vilatge au nòrd deis Aups èra una suspresa dei bèlas.
Dins las annadas 2020, l’epidemia de Covid-19 reviscolèt l’interès per lei pandemias ancianas. En seguida dei descubèrtas bavaresas, leis estudis se multiplican dins totei lei direccions: istoricas, antropologicas, geneticas, epidemiologicas, e doncas, arqueologicas. Si constata ensin que d’inumacions de massa, n’i a agudas dins lei sègles concernits. Una enquista n’a recensat 85, ambe 5 fins a 528 individús, sur 55 sites, despuei l’Espanha jusca a Jerusalem e Cartage. Aquò mòstra qu’una partida dau trabalh de far constisse ara a organizar l’informacion disponibla.
Per la França metropolitana, 25 arqueològs de l’Inrap, pas mens, trabalhan ara ambe l’Universitat de Harvard e l’Institut Max Planck. L’objectiu es d’inventoriar leis enterraments atipics dins de necropòlis ben contextualizadas e datadas, puei de cercar lo bacile dins leis ossaments archivats.
Va ben. E en Occitània ? Eh ben, de tot segur, lo país a pas escapat a la malautiá.
Gregòri de Tors la descriu en Arle en 549 e a Clermont-Ferrand en 567.
Iniciala ornada.
Aqueu manuscrich data dau sègle VII.
BnF, Manuscrits, Latin 17655.
Wikipèdia Commons, domeni public.
Numerati sunt autem quadam dominica in una beati Petri basilicam tricenta defunctorum corpora. Erat enim et ipsa mors subita. Nam nascente in inguene aut in ascella vulnus in modum serpentis, ita interficiebatur homo ille a veneno, ut die altera aut tercia spiritum exalaret. Sed et sensum vis illa veneni auferebat ab homine.
«Un dimenge, dins una basilica de Sant Pèire [de Clarmont], tres cents cadavres foguèron comptats. La mòrt foguèt subita; una plaga coma una picada de sèrp apareguèt dins l’engue ò l’aissèla; e aqueu verin agiguèt tant sus leis òmes que rendèron l’èime l’endeman ò lo tresen jorn; e la fòrça dau verin lei privèt completament de sei sens.»
(Istòria dei francs, libre IV, XXXV)
E dins un domeni mai estrictament arqueologic, lo trabalh de l’Inrap a provat sa preséncia dins la plana dau Lengadòc mediterranèu.
Lunèl Vièlh es un vilatge a mieg camin entre Nimes e Montpelhier. Lei paleontològs e lei preïstorians sabon qu’es la comuna dau Mas de las Cavas, un jaç dau Paleotitic inferior (mai ò mens 300 000 AvC). Leis arqueològs, elei, coneisson son vilatge galloroman puei medievau. Entre 1981 e 1983, de cavaments de sauvament, efectuats avant la construccion d’una escòla, an permés d’estudiar son quartier oèst sus una superficia de 1 000 m2. Lo trabalh de la còla menada per Claude Raynaud a mes en evidéncia la creacion e l’organizacion d’una comunautat devèrs lo mitan dau promier sègle ApC, ambe notament de grands banhs. Lo sègle IV veguèt la degradacion puei la demolicion deis edificis publics dins lo quartier, e mai de l’abitat. Au sègle VI, lo luec èra solament emplegat per d’estructuras d’estocatge, puei siguèt abandonat fins au sègle X.
Tres necropòlis son estat cavadas dins la comuna: aquela dau Verdier, aquela deis Òrts e una autra pròchi la glèisa ambe un totau de 570 tombas datadas entre la fin dau sègle III e lo sègle XIX. Lei cavaments son exaustius e lei datacions pron precisas per far de Lunèl Vièlh un testimòni de la tipologia dei tombas dins lo país bas lengadocian. Mai son pas lei tombas classicas dei cimentèris qu’interèssan ara lei cercaires, es un pichon nombre d’individús que siguèron mes en tèrra a l’escart.
Placas de cenchas en provenença de la necropòli dau Verdier (?) a Lunèl Vièlh.
Sègles V-VI ApC. Clic : crèdits e legenda
En de trencadas de fondamentas e de recuperacion deis anticas villas galloromanas, v-uech còrs siguèron depausats e rescubèrts d’escombres a la lèsta. Son estat datats au radiocarbòni deis annadas 550-600 ApC. An pas de traças de bleçaduras, son de totei leis atges e sèxes e ren permete de lei distinguir coma grope sociau especific. L’idèa de l’epidemia vèn en tèsta, mai sembla de cabussar davant lo pichon nombre de mòrts. Pasmens, segon Claude Raynaud, leis arqueogeneticians de l’Institut Max Planck li an trobat d’ADN de Yersinia pestis exactament coma en Baviera. Modèste borg de la Narbonesa visigotica, Lunèl Vièlh a donc rejonh lei sites dau nòrd d’Espanha, dau sud de l’Anglatèrra, dau país de Nàpols e d’Alemanha que la preséncia de la pèsta li es tanben atestada d’un biais formau.
Ara, qu’avèm aprés de tot aquò? Vai, sabèm:
- que la pèsta de Justinian es pas un mite;
- qu’èra de mèsma natura que la Mòrt Negra dau sègle XIV;
- que s’es espandida luench en defòra dei limitas de l’empèri bizantin;
- qu’a pas solament pertocat lei vilas mai tanben lei vilatges e lo campèstre.
Se lei cronicaires d’aqueu temps parlan d’un malastre qu’a poscut emportar fins qu’a la mitat dei mai grandeis aglomeracions, lei conséquencias demograficas son gaire evidentas e avèm pas trobat de fòssas comunas massivas que li sián religadas. Sabèm totjorn pas s’es fauta d’aver ben encapat ò se la malautiá èra simplament mens letala que çò que pensaviam.
En cèrca de respònsas, totjorn mai d’escapolons son prelevats e lei laboratòris trabalhan sens relambis. L’aventura si perseguisse. La conoissença fa avans.
Referéncias e dorsier
- «Enquête archéologique sur la peste justinienne», Inrap, 30 de junh de 2025.
- «Les origines de la peste justinienne : de l’Asie centrale à la Méditerranée», Kyle Harper, Conferéncia dau Collège de France, 20 de mai de 2025.
- «L’ archéologie de la peste et des épidémies (5/6). Étude de cas : les tombes “anormales” du VIe siècle à Lunel‑Viel», Claude Raynaud , Actu-culture.com, 16 d’octòbre de 2023.
- «L’archéologie de la peste et des épidémies (2/6). La pandémie de Justinien signe-t-elle la fin du monde antique ?», Mike McCormick, Actu-culture.com, 5 d’octòbre de 2023.
- «La peste au temps de Justinien», dins la seriá «L’Antiquité, histoire d’un pays lointain» dau podcast Concordance des temps, France Culture, 5 de septembre de 2020.
- «Typologie des sépultures et problèmes de datation – L’apport des fouilles de Lunel-Viel (Hérault)», Claude Raynaud, Archéologie en Languedoc, 1987
- «Le village gallo-romain et médiéval de Lunel-Viel (Hérault) : la fouille du quartier ouest (1981-1983) [monographie]», Claude Raynaud e autrei, Collection de l’Institut des Sciences et Techniques de l’Antiquité, 1990, 422.
Lei dos articles de Pauline Allen e Jean Durliat mencionats çai-sus son:
- «La peste du VIème siècle: pour un nouvel examen des sources Byzantines», Jean Durliat, Hommes et richesses dans l’empire byzantin, tòme 1, p. 107-119, 1989.
- «The “Justinianic” plague», Pauline Allen, dins Byzantion vol. 49, p. 5-20, 1979.
Ai trobat sei referéncias ambe quauquei frasas que li ai manlevedas vergonhosament dins: «La peste à Byzance, état des lieux», Marie-Hélène Congourdeau, dins Épidémies, épizooties, sota la direccion de François Clément, p 83-92, 2017.
Un resumit de la tèsi de Doris Gutsmiedl-Schümann, denomenada «The merovingian cemeteries of Aschheim» es disponible sus lo site de l’autor.
Arqueò d'Aquí 
Deishar un comentari