C

Cairn :

Veire: Tumulus.

Caucolitic :

Ò calcolitic. Edat compres entre 2 700 e 2 200 AvC segon la zòna geografica, posterior au neolitic e anterior a l’edat dau bronze, caracteritzat per lei començaments de la metallurgia e l’usatge dau coire dins la fabricacion d’armas ò d’otís. Se ditz tanben: eneolitic e edat dau coire. En Euròpa occidentala, lei mutacions pròprias de l’edat dau coire son gaire visiblas, ansin lo caucolitic es en generau considerat coma una fasa terminala dau neolitic (lo «neolitic finau»), en continuitat estrecha amb lo neolitic recent.

Cardiala (cultura) :

Ò cultura de la ceramica cardiala e cardiau. Fasa dau neolitic ancian de Mediterranèa occidentala datada entre 5 400 e 4 800 AvC. Son nom proven dau cardium edule, un cauquilhatge emplegat per imprimir lo motiu que orna sei tarralhas. Existís un cardiau ancian, datat entre 5 800 e 5 400 AvC e mau caracterizat. Podriá èstre una simpla varianta de la cultura de la ceramica imprimida.

Cardiau :

Veire: Cardiala (cultura).

Ceramica imprimida (cultura de la) :

Tanben designada amb son nom italian de cultura impressa, que se pòu prononciar [kul’tura im’prɛssa] ò coma en occitan. Fasa dau neolitic ancian mediterranèu datada entre mai ò mens 6 200 e 5 700 AvC en Mediterranèa centrala e mai ò mens 5 800 e 5 400 AvC en Mediterranèa occidentala (Liguria, Provença, Lengadòc e Catalonha). Son nom proven dau decòr de sei terralhas, fach de motius imprimits dins l’argiela avans la cuecha.

Ceramica cardiala (cultura de la) :

Veire: Cardiala (cultura).

Ceramica lineària (cultura de la) :

Cultura neolitica d’Euròpa orientala, centrala e dau nòrd. Es tanben coneguda en francés coma culture rubannée e en catalan coma cultura de ceràmica de bandes, totei noms derivats de l’alemand Linienbandkeramische Kultur, d’après un motiu pron frequent sus sei terralhas. Nasquèt devèrs 5 500 AvC. dins l’oèst de l’Ongria de uei e s’espandiguèt lòng dau Danubi. S’instalèt devèrs 5 000 AvC. dins la mitat au nòrd de l’actuala França e aguèt d’influéncia sus lei culturas neoliticas dau nòrd-oèst d’Occitània.

Chassean :

Veire: Chasseana (cultura).

Chasseana (cultura) :

Cultura neolitica d’Euròpa occidentala datada entre 4 200 e 3 600 AvC, e mai fins qu’a 3 300 AvC dins sei variantas tardivas, que s’espandiguèt sus tot lo territòri de la França de uei e en Itàlia dau nòrd. Deu son nom au site de Chassey-le-Camp, en Borgonha, mai es sortida dau Lengadòc ò de Liguria. Es tanben coneguda en Itàlia coma cultura de Lagozza e aquela denominacion se rescòntra a còp per parlar dau chasssean provençau.

Chassey (cultura de) :

Veire: Chasseana (cultura).

Corona (cultura de la) :

Ò coronian. Cultura dau neolitic recent de Provença. Son nom vèn dau vilatjon de la Corona, partida de la comuna dau Martegue sus la Còsta Blava. Es datada de 3 200 fins a 2 500 AvC e son domeni cuerb una granda part de la Provença, entre la mar, lo Ròse e lo Luberon e amb de zòonas d’influéncia en Vauclusa e lòng de Durença

Coronian :

veire: Corona (cultura de la).

Cista :

De cista, panier, mòt latin derivat dau grec κίστη (cf. l’occitan cesta, qu’esistís amb de variantas dins mai d’un dialècte) puei boita, còfre. Una cista funerària ò simplament cista es una sepultura simpla ò dobla, de talha reducha e d’usatge unic. Es un còfre constituit de quauquei lausas verticalas que delimitan una espaci per lo sepeliment ò lo depaus de cendres. Pòu èstre tapada per d’autrei lausas pausadas subre ò per de brancatges, l’ensems estent recubèrt per un suquet, un cairn ò un tumulus. En generau, es de talha modèsta. Lei pus grandas cistas se rapròchan dei dolmens, mai sensa corredor d’accès, e son dichas cistas dolmenicas. Lei cistas foguèron emplegadas dau neolitic fins a l’Auta Edat mejana.

Cromlèc :

Dau galés crwn, de forma corba, e llech, lausa. Ensems de menirs dispausats en ceucle ò arc de ceucle. Existissan d’autrei formas d’encenchas megaliticas (en ellipsas, pirifòrmas ò rectangularas). Li dire cromlècs es un abús de lengatge.

D

Dolmen :

Ò dolmèn, en lengocian e dins la majoritat dei dialèctes occitans. Dau breton taol, table, e maen, pèira. Un dolmen es una sepultura megalitica constituida d’una cambra funerària bastida amb de grandei pèiras e d’un corredor per i accedir, recubèrts per un tumulus de tèrra ò de blòts de pèira. Amb l’erosion, leis grandei pèiras de la cambra son pron sovent demoradas soletas en elevacion, d’aquí l’apelacion de taula de pèira en occitan tradicionau e a l’origina de son nom en breton. Lo dolmen es una tomba monumentala, en generau collectiva e d’usatge multiple. Coneis ben de variantas, de qué lo dolmen lòng e la tomba galariá.

E

Endogèn :

Qu’es lo produch intèrn de l’evolucion d’una societat ò d’una cultura, mai que d’influéncias exterioras.

Eneolitic :

Veire: Caucolitic.

Epicardiala (cultura) :

Ò epicardiau. Cultura dau neolitic ancian de Mediterranèa occidentala datada entre 5 500 e 4 600 AvC. Se distinguís dau cardiau per sa costuma d’ornar sei tarralhas amb de caneladuras e de còps de ponçons. Un pauc mai tardiva que la cultura cardiala, se supausam l’existéncia d’un cardiau ancian, mai tanben contemporanèa sus un lòng periòde, l’epicardiau podriá èstre una derivacion dau cardiau primitiu ò aver amb eu una origina comuna dins la cultura impressa.

Epicardiau :

Veire: Epicardiala (cultura).

Estatua menir :

Pèira levada escultada per li donar una forma umana, datada de la fin dau neolitic ò dau començament de l’Edat dau bronze. Leis estatuas menirs an la forma generala d’un menir e son coma elei auboradas sensa ciment, mai son escultadas sus sei doas fàcias coma d’estatuas e son pron sovent platas coma d’estèlas. A mieg camin entre lei tres nocions, an una forma qu’afortís un aspèct ò un autre segon lo cas. D’aquí una terminologia que trantalha segon lei lengas e leis autors: menirs estèlas, estatuas estèlas, lausas antropomòrfas. L’apelacion d’estatua menir es venguda majoritària e es de preferir amòr que inclutz per exemple leis estatuas còrsas de Filitosa, que podrián dificilament èstre qualificadas d’estèlas ò de lausas. En defòra dau neolitic europèu, se parla d’estèlas antropomòrfas.

F

Ferrièiras (grop de) :

Ò cultura de Ferrièiras. D’après Ferrièiras de las Veirièiras, vilatge de l’Erau. Cultura locala dau lengadòc meridionau, centrau e orientau dau neolitic recent (3400 fins a 2900 AvC). Son domeni s’espandís lòng de la còsta mediterranèa despuei l’Aude fins au Ròse, e au nòrd, fins a l’Ardecha e son influéncia desbòrda fins a la riba provençala dau Ròse.

I

Impressa (cultura) :

Veire: Ceramica imprimida (cultura de la).

Ipogèu :

Dau grèc ὑπόγαιο, sota tèrra. Un ipogèu es una construccion sosterranha en forma de cambra, de galariá ò de passatge, en generau destinada a servir de sepulcre. Leis ipogèus pòdan èstre talhats dins la ròca, dins un bauç ò lo pendís d’una montanha, ò bastits en plena tèrra e recuberts d’un tumulus. Lei mai ancians datan dau neolitic tardiu. Mai d’una civilizacions anticas an contuniar de ne’n far usança.

L

Lagozza (cultura de) :

Veire: Chasseana (cultura).

M

Matignons (cultura dei) :

Cultura neolitica de l’oèst de la França e dau nòrd-oèst occitan datada entre 3 900 e 3 200 AvC. Deu son nom au site eponim dau champ des Matignons a Juillac-le-Coq pròche Conhac.

Megalit :

Dau grèc μέγας, grand e λίθος, pèira. Un megalit es una construccion monumentala constituida d’una pèira ò de mai d’una, pas talhadas ò gaire talhadas, auboradas e assembladas sensa usar de ciment ni de mortier. En Euròpa de l’oèst, lei megalits son associats ai sepulturas individualas ò colectivas e ais edificis astronomics ò religiós dei temps preïstorics recents ò protoistorics. Autra part dins lo mond, lo domeni d’aplicacion de la nocion es plus esitant.

Menir :

Dau breton maen, pèira, e hir, longa. Megalit constituit d’una pèira unica auborada e quilhada. Lo menir pòu èstre solet ò integrat a un ensems monumentau. Se distinguís d’autrei tipes de pèiras levadas coma leis obeliscs, leis estèlas, leis estatuas menirs ò lei pielons monolitics per sa talha, sa forma pròcha d’aquela d’una pèira naturala s’es talhat e l’abséncia de mortier ò de ciment per son ereccion. Dins l’usatge lo tèrme compòrta tanben una referéncia au neolitic europèu, implicita de còp.
Totei lei lengas d’Euròpa coneisson la forma menhir, amb una -h- prononciada ò muda, fòra lo portugués e l’occitan que -nh- i es un digram, e lei lengas celticas qu’an servat de grafias amb una etimologia plus transparenta. Lei formas tradicionalas de la lenga parlan de: pèira quilhada, pèira levada, pèira plantada, pèira ficha. Aqueleis expressions genericas son tròp imprecisas per un emplec tecnic.

Montboló (grop de) :

D’après la comuna dau Rosselhon, de lenga catalana, dau meme nom. Lo grop de Montboló designa un ensems de baumas e la tradicion regionala que li corespònd. A l’articulacion entre neolitic ancian e neolitic mejan, es datat de 4 900 fins a 4 200 AvC.

O

Ortostat :

Blòt ò lausa levada a la verticala ò de cantèu, emplegada coma element d’una construccion. En arquitectura megalitica, l’ortostat es emplegat per delimitar lei cambras sepulcralas e lei corredors dei dolmens, lei còfres dei cistas dolmenicas ò d’encenchas de tumulus. Foguèt tanben utilizat dans l’antiquitat, per de construccions monumentalas. L’ortostat se distinga dau menir qu’es una pèira isolada, soleta ò au sen d’un grop monumentau.

P

Palafit (abitat) :

Tipe de construccion preïstorica edificada sus de paufics, generalament au dessús de l’aiga, en bordadura de lacs, de rius ò dins de zònas umidas. Leis abitacions palafitas son constituïdas de plataformas de fusta sostengudas per de paus enfonsats dins lo sòu dau plan d’aiga ò dau palun, que permetan de bastir d’abitacions establas maugrat l’environament aqüatic.

Paradolmen :

Monument megalitic naturau consistent en una cavitat entre de blòts erratics ò en un abric rocós. Èra utilizat coma chambra sotatèrra, dispausada amb de parets ò de lausas per la barrar e, de còps, amb un corredor d’accès megalitic. Au contrari dau dolmen, lo paradolmen es pas una construccion umana, e mai se l’intervencion umana a modificat son estructura. Existison pas vertadieramant en Occitània, e mai se lei baumas Roquet e de las Tartugas dins lo massís de la Clapa son de còp assimiladas a de paradolmens, mai son frequents en Catalonha onte son notament restacats a la cultura occitanocatalana de Verasan.

Peu-Richard (cultura de) :

Cultura neolitica de l’oèst de la França datada entre 3 400 e 2 900 AvC. Deu son nom au site eponim dau Peu-Richard a Thénac en Charanta Maritima. De sota-faciès locaus de Peu-Richard an espandit sa cultura en Occitània (Charanta Occitana, Peirigòrd e Gironda fins a la Dordonha e la Garona).

R

Rocadorian :

D’après la bauma de Rocador, en Carcin. Faciès de transicion de l’oèst dau Massís Centrau entre lo mesolitic e lo neolitic, datat de la fin dau Ven milenari e de la debuta dau IVen milenari AvC dins sa forma classica. La definicion e mai l’existéncia d’una cultura rocadoriana es contestada.

S

Sèina-Oise-Marna :

Cultura dau neolitic recent e finau, descricha d’apès lei descubèrtas fachas dins lo Bacin Parisenc (3400-2700 AvC). Son domeni compreniá tot lo nòrd oèst de la França de uei, e mai lo sud de la Belgica fins ai País Bas. Ela practiquèt l’inumacion collectiva, notament en de tombas galariás ò d’ipogèus e coneis un art figuratiu sota la forma de figurinas femininas e de gravaduras dins sei tombas megaliticas.

Sant Ponç (grop de) :

Ò santponian. D’après Sant Ponç de Tomièiras, vilatge de l’Erau. Cultura locala dau sud e sud-oèst dau Lengadòc au mitan e a la fin dau neolitic recent (3700 fins a 3200 AvC). Definit per sa ceramica e caracterizat per l’emplec de ponchas de sagetas asimetricas, son domeni d’extension es mau conegut e son existéncia es estat lo subjècte de debats, que podriá tanben èstre vist coma un faciés nòrd-orientau dau grop verasian.

Santponian :

Veire: Sant Ponç (grop de).

Sent Uson (cultura de) :

Dau nom arpitan d’una comuna dau Daufinat, Saint-Uze en francés. Cultura locala non chasseana dau començament dau Ven milenari dins l’auta e mejana vau dau Ròse, dins lo Jura e en Soïssa romande. Es definida mai que tot per sa ceramica.

Suquet :

Veire: Tumulus.

T

Tomba galariá :

Allée couverte en francés e dins lei lengas qu’emplegan l’expression francesa. Es un dolmen fòrça alongat que sa cambra se confond amb son corredor per formar una lònga galariá.

Tuc :

Veire: Tumulus.

Tumulus :

Ò tumulús. Pujolet de pèiras e de tèrra que tapa una sepultura. Sa talha es variabla, sa forma tanben e mai s’es circular en majoritat. Son materiau pòu èstre organizat amb una arquitectura intèrna, ò simplament depausat forra-borra. Quora es unicament fach de tèrra es un suquet (prov.), un tuc, un tuquet ò un tucòl (lang.) e s’es tot en pèiras, es un cairn (mòt irlandés).

V

Verasan (cultura de) :

Ò verasian. D’après Verasan, vilatge dei Corbièras. Cultura locala de Catalonha, de qué lo Rosselhon, e dau sud-oèst d’Occitània (Aude, mai que tot) au neolitic recent e finau (3500 fins a 2000 AvC). Es a l’origina d’un megalitisme originau.

Verasian :

Veire: Verasan (cultura de)