Avètz aquí revirada en occitan la presentacion de la vida de sant Ilari de Mende (ò: de Jàvols) ¹ facha per l’abat Charbonnet ² en 1873. Coma dins totei leis agiografias, l’istòria es reportada ambe d’errors e mesclada ambe de racòntes mai imaginaris, mai d’uneis elements recuerban la realitat istorica. Lo tèxte complet en francés es aquí.

(Cheli, Alari, Ilier) Avesque de Roma: Vigili. – Rei dels Francs: Childebert I.

« Sant Ilari nasquèt a Mende. Son caractèr amiable li menèt a recebre lo nom Hilarius dins son enfança, que significa gai, joiós. Foguèt pas batejat fins qu’èra pron vièlh. D’alavetz enlà, se consacrant entièrament al servici de Dieu, entreprenguèt las mai duras austeritats de la peniténcia e del june.

Lèu après, seguit de tres companhs animats per son pròpri esperit, causiguèt un luòc de retirada a aperaquí dos milas de la pichona vila de Mende. D’aquí, veniá sovent pendent la nuèch per la passar en pregària a la tomba de sant Privat ³. Lo diable, descontent d’una tan santa vida, manquèt pas de lo perseguir. Es per aquò qu’aprofichèt del temps de l’escur, quand lo jove sant venguèt pregar pendent la nuèch dins la glèisa del patron de la diocèsi. Un còp, faguèt aparéisser davant el un vast lac de fuòc; mas sant Ilari faguèt lo signe de la crotz per contunhar son camin sens patir cap de mal. Un autre còp, coma tornava de complir sa devocion, los demònis, s’apoderant d’el, lo menèron luènh al mitan d’un bòsc dens, ont sos companhs, devastats e corrent pertot a la recèrca d’el, lo descobriguèron, après tres jorns, celebrant los lauses de Dieu amb de salmes.

Son biais de viure e la brilhança de sas vertuts atirèron lèu d’autres discípols, çò que lo menèt a concebre lo plan de fondar un vertadièr monastèri ⁴. L’anèt establir sus las ribas del riu Tarn, a qualque distància en dejós de la vila actuala de Santa Erímia. L’autor de sa legenda nos ditz qu’aguèt bastit sus aquel endrech una maison plan bastida, que demandava de despensas e de man d’òbra considerablas, e qu’i amassèt en seguida un nombre fòrça grand de monges.

Un jorn, del temps que passava per las ribas del Tarn, per un camin fòrça aspre, son pè li manquèt e tombèt dins un abisme, ont demorèt doas oras. Quand la novèla d’aquel accident malurós s’espandiguèt, las gents se precipitèron a son ajuda o a lo cercar en barca, e subte foguèt vist de pè sus la superfícia de l’aiga, plen de vida e exaltant la bontat e lo poder de Dieu.

Per tal de balhar a sos nombroses discípols lo vertadièr esperit de la vida monastica, sant Ilari, prenent amb el qualques unes de sos fraires, s’anèt establir pendent un certan temps dins un luòc solitari, non luènh de Marselha ⁵; e d’ailà fasiá de frequentas visitas als monges de l’illa de Lerins, per s’ensenhar a lor escòla dins las vias de la perfeccion.

Un còp, en tornant d’aquel celèbre monastèri, passèt qualques jorns a Marselha per de rasons de caritat. Aguèt una vision que Dieu li revelèt qu’anava castigar aquela vila. En efièch, pauc après sa partença, se produsiguèt una epidèmia tan terribla que resistiguèt a totes los remèdis e daissèt quitament pas lo temps de los utilizar. Un servicial de l’òste que l’aviá albergat tombèt malaut de la pèsta. Son mèstre, se remembrant la santetat d’Ilari, recuperèt lèu son manteu, qu’aviá daissat dins la cambra dels monges, e lo pausèt sul malaut, que foguèt enseguida guarit. Puèi lo meteis remèdi produsiguèt lo meteis miracle sus totas las autras personas de l’ostal, aital coma sus la familha del fraire de l’òste.

Fin finala, quand Sant Ilari creguèt aver obtengut pro de provesiments esperitals dels abils mèstres de Lerins, tornèt dins son monastèri a la riba del Tarn. Sembla que foguèt a aquel moment que la sèti episcopala de Mende venguèt vacanta, e foguèt cridat per l’emplenar. Una melhora causida auriá pas pogut èsser facha: los fidèls foguèron pas decebuts dins lors espèras, a jutjar per las autras meravilhas que contarem sus el, segon l’autor de sa legenda.

Una dona piadosa nomenada “Marcianilla” qu’aviá consacrat sa virginitat a Dieu, aviá una font al mitan de sa proprietat, qu’èra sa vida e sa ressorsa. Ara, aviá pas produsit cap d’aiga dempuèi sèt ans. Doncas, sabent que sant Ilari èra facilament ausit per Dieu, aquesta dona venguèt a el per demandar un miracle. L’avesque caritatiu l’aculhiguèt gentament e diguèt: “Pregarem totes dos a aquela font, e nos cal esperar que Dieu nos ausisca.” Alara i anèron, e après aver pregat un moment, la font comencèt de tornar rajar amb son abondància anciana.

Pendent una de sas visitas a son monastèri sus la riba del Tarn, sant Ilari aprenguèt qu’una fèsta populara d’origina pagana e plena de rites diabolics se celebrava a proximitat ⁶. En seguida, prenent dos monges amb el, se dirigiguèt cap a l’endrech designat. Coma èra a mand d’i arribar, aqueles fanatics cresián veire una granda armada avançar contra eles e fugiguèron dins totas las direccions amb paur. Puèi, quand aprenguèron la vertat de l’eveniment, reconeguèron lo det de Dieu dins çò que veniá de se passar e demandèron de se reconciliar amb Crist a travèrs lo ministèri de sa Santa Glèisa.

Pendent l’episcopat de sant Ilari, los soldats francs de Teodoric I, rei d’Austràsia e filh ainat de Clodovèu I, avancèron fins a Gavaudan per lo conquistar e metèron sètge al castèl de “Melena” ⁷, ont sant Ilari s’èra refugiat sens dobte amb totas las fòrças e las ressorsas del país, dont èra a l’encòp l’avesque e lo dirigent temporal. Aquel sètge durava ja dempuèi de temps, quand Dieu li faguèt conéisser que los assetjants èran dispausats a tractar onorablament. Sortiguèt donc de fortalesa, e totas causas se passèron aital coma lo Cèl o li aviá revelat.

Un dels caps de l’armada assetjanta li testimonièt tota mena d’esgards e lo convidèt quitament a sa taula : çò a qué sant Hilaire assentiguèt amb bontat e fisança. Solament, aquel guerrièr aviá a son servici un òme que, malgrat que batejat crestian, s’èra fa una reputacion de granda marridesa, quitament de cap als innocents. Pendent lo repais, aquel òme ausèt s’assetar a taula e demandar a l’avesque sa benediccion. Sant Ilari refusèt, en disent: “Ai pas res en comun amb los òmes que se permeton las causas mai execrablas.” Aquel refús suscitèt sa colèra: jurèt la mòrt del sant òme, en se vantant que lo daissariá pas tornar a l’ostal indemne. Puèi, contunhant a emplenar son ofici culinari, li arribèt, en atisant lo fuòc, de versar sus el una caudièra plena d’aiga bolhenta. La dolor extrèma lo faguèt tan fòl que, en se balançant coma un fòl, se rodèt al mitan de las flamas del fogal e sucombiguèt lèu a una dolor excrucianta.

Qualque temps mai tard, lo Rei d’Austràsia essent mòrt, son filh, Teodebert I, que lo succediguèt, venguèt visitar sas províncias meridionalas. Sant Ilari, aguènt aprés son arribada en Auvèrnhe, s’empressa de s’i tornar per tractar amb el de d’unes afars del pichon Estat de Gavaudan ont èra avesque. De long del camin, s’arrestèt per se pausar per la nuèch a un endrech nomenat “Arisencus”, uèi Arzenc de Z-Apchièr. Vist la talha pichona de l’endrech e sens dobte tanben la doçor de la sason, la caravana s’acampèt dins de tendas dins la campanha dobèrta. Ara, pendent la nuèch, lo tribun Leo, que, amb los òmes que compausan l’escòrta, èra en garda prèp de la tenda de l’avesque, i vegèt una lutz brilhanta e ausiguèt de figuras misteriosas que conversavan amb el. L’endeman, lo sant pastor, a que probable aquel militar aviá adreçat qualque question relativa a aquel incident, li diguèt: “Fasètz pas res saber de çò qu’avètz vist; vos dirai pas que Dieu m’a revelat que mon viatge aurà succès e que poirem lèu tornar a l’ostal.” En efièch, sant Ilari foguèt recebut amb lo mai grand respècte pel rei Teodebert, qu’accordèt de tot còr sas proposicions e demandas. Aquò se debanèt en 534.

L’an seguent, amb l’aprobacion d’aquel meteis prince, se tenguèt a Clermont un Conselh pro important de tota la província eclesiastica de Borges. Sant Ilari èra un dels Paires d’aquela assemblada augusta, que foguèt presidida per sant Onorat, avesque de Borges. L’avesque de Mende teniá lo quatren reng.

Sant Ilari moriguèt lo 25 d’octòbre (a l’entorn de 540).

Adoracion e relíquias.

Las relíquias de sant Ilari foguèron d’en primièr reposadas a Mende. Puèi, dins lo temps de Dagobert I o pauc après, los pòbles de Tolosa, los avent aquerits d’una manièra o d’una autra, los mandèron, amb los de sant Patròcle, avesque de Grenòble e martir, e los de sant Roman, Curat e monge de Blaia, als monges del monastèri de Sant Danís, pròche París, amb un retorn del còs de sant Turnins. – Los meteisses monges, avent fondat un monastèri a “Salona” ⁸, ​dins la diocèsi de Mètz, i transportèron las relíquias de sant Ilari e aquelas de sant Privat, tanben levadas per Dagobert. Un pauc mai d’un sègle mai tard, los monges de Salona deguèron tornar a Sant Danís e i tornar portar lors relíquias.
Aquò èra cap a la fin del sègle IX. Lo còrs de sant Privat foguèt alara demandat e obtengut pels fidèls de Mende; mas aquel de sant Ilari demorèt a Sant Danís, ont periguèt en 1793.

Devèm aquela notícia a l’obligança de m. l’abat Charbonnet, ancian professor. (letra del 26 de Mai de 1873) »

Nòtas

¹ Existís una legenda medievala referenciada 3910/3911 dins la Bibliotheca hagiographica latina (BHL) dei Bollandistas. Deu èstre aquela que l’abat menciona dins sa letra.

Ai trobat la referéncia dins Martin Heinzelmann, «L’hagiographie mérovingienne: panorama des documents potentiels», dins L’hagiographie mérovingienne à traves ses réécritures, Monique Goullet, Martin Heinzelmann, Christiane Veyrard-Cosme, ed. Jan Thorbecke Verlag, 2010.

² Ai pas trobat d’informacion sus aquel abat (tèrme generic per leis eclesiastics, au sègle XIX). Podriá èstre una deca de mei fònts per l’abat Jérôme Charbonnel, nascut en 1818 e mòrt en1884, autor de libres sus la devocion e la glèisa locala en país de Mende. Un «Charbonnel» es citat d’entre leis editors de l’agiografia dins la notícia de la BHL.

³ Sant Privat de Mende, martir dau sègle III. Tot es discutit au subjèct d’aquel òme: sa qualitat d’avèsque e mai la dat vertadiera de sa vida, mai son culte es establit dau temps d’Ilari.

⁴ Mai d’un emplaçament son estats prepausats per aqueu monastèri. Una ipotèsi es qu’a pas vertadierament existit se non dins la memòria agiografica.

⁵ La tradicion marselhesa n’a pas servat l’emplaçament. La possibilitat d’una confusion ambe Marsilia, Marcilhac, nom de luec comun alentorn, es estat considerada. Lo renom dau monastèri deis Illas de Lerins, que son importància istorica pòu pas èstre sosestimada dins l’istòria dau promier cristianisme en Gàllias, auriá justificat lo rèsta dau racònte.

⁶ La tradicion plaça aquel eveniment au lac de Sant Andiòu, dins la comuna de Marchastèl en Aubrac. Lei traças arqueologicas an mostrat coma siguèt un luec de culte tre lo neolitic, puei a la segonda Edat dau fèrri e a la pontannada galloromana. Lei vestigis d’un fanum son estats descrichs per Gérard Pradalié e al. en 1953. Sabèm qu’èra totjorn en foncion au sègle IV ApC, bònadich la preséncia d’una moneda de Constanci II. Gregòri de Tors evòca la cristianisacion d’aquel endrech, ambe la construccion d’una glèisa dedicada an Ilari… de Peitieus per «un prèire, aguent reçauput l’episcopat» e que podriá ben èstre Ilari de Mende (De gloria confessorum, Livre VII, chap. II).

⁷ Remandi a mon article sus lo Castèl Merlet a La Malena, qu’explica lei rasons de li veire l’endrech mencionat aicí.

⁸ Salonnes, dins la diocèsi de Mètz.