“Aquí, devèrs l’an 600 avans Jèsus Crist, de marins grècs an abordat venguts de Focèa, ciutat greca de l’Asia Minora. Faguèron espelir Marselha, d’onte sa civilizacion s’espandiguèt en Occitània.”

Coneissètz benlèu aqueu plasent tròç dau Massilia Sound System dins l’album Chourmo! Se non, l’avètz aicí (Deezer) e ailà (YouTube).

Lo monde grèc esperèt pas la fondacion de Marselha per s’espandir vèrs lo ponent despuei la Sicília e lo sud de l’Itàlia (la «Granda Grèça»). De mai lei segobrigii, presents dins la region an aquela epòca, èron ja eiretiers d’una civilizacion vertadiera dau promier Edat dau fèrri ja anciana en 600 AvC. « Segobrigii » es un nom cèlta mai aquela nacion es pron sovent comptada coma ligura, ò benlèu coma una confederacion qu’auriá mesclat doás originas.

De l’arrivada dei grècs, la tradicion a retengut l’istòria simbolica de l’aliança entre la princessa Giptis (Gyptis nom transmés per l’intermediari dau latin) e lo marin grèc Pròtis, ais originas de la vila d’après Pompeius Trogus. Se cresèm Aristòtel, la princessa si sonava puslèu Petta (Πέττα) e lo grèc, Euxèn (Εύξενοϛ), Pròtis (Πρώτιϛ) estent alora lo nom de son enfant.

S’es pas un mite pur e simple, lo maridatge a degut si passar sus l’oppidum de Sant Blasi qu’èra probablament la capitala dei segobrigii, segon Jean-Chausserie-Laprée que l’a cavat. L’oppidum dei Bauç de Sant Marcèu, un temps considerat coma aquela capitala, es ara datat coma un pauc pus recent, e mai a pas l’importància de Sant Blasi, que sembla ben èstre lo centre regionau.

Au començament, Massalia (Mασσαλíα) èra un emporion (Ἐμπόριον), comparable per exemple a la vila catalana d’Empúrias que ne’n gardèt lo nom. Èra un comptador en tèrra forestiera, un luec de comerci dedicat ais escambis entre lei foceans e la populacion locala. Dins aquò aguèt un barri tre sa creacion, ò quasiment. Es ensin que la vila greca arcaïca si revelèt dins lei cavaments de la Borsa en 1967, per un tròç de barri dau sègle VI AvC.

Tanben datadas d’aquesto sègle, de traças dei colons grècs siguèron trobadas a l’occasion de cavaments de sauvament au tunèu de la Majòr, davans la gleisa de Sant Laurent e mai alentorn de la Catedrala. Un quai dau promier pòrt siguèt trobat en 1993, quora si cavava la plaça Jules Verne.

Au costat de seis activitats d’importacion de ceramica e d’autres produchs de Grèça e d’Itàlia, lei massaliètes aguèron l’idèa feconda de plantar de vinhas sus lo promier terrador de Gàllia. Lei princes gallés dau promier edat dau ferri aimavan fòrt lo vin e lei servicis de luxe per lo beure, dins seis banquets d’onor. Lei grècs tanben.

Ceramica greca trobada en Marselha e alentorn.
Clic : crèdits e legenda

Ensin, en 2005, lei cavaments dau collègi dau Pòrt Vièlh an destapat un monument datat de 580 AvC que podriá èstre una sala de banquet per l’elèit urbana (un « estiatorion », έστιατόριον). Un tau luxe es inatendut per una joina vila d’un vintenau d’ectaras, luenh de sa metropòla. V-uei, lo site es protegit mai pas completament cavat.

Sabèm coma Massalia prosperèt e fondèt puei d’autrei comptadors a Nikaia, Antipòlis, Agatè… avans que la casuda de Focèa, presa per lei persas, e aquesta d’Alalia, presa per leis etruscs e lei cartaginés, la fòrçan a grossir deis exiliats venguts d’Ionia e de Corsega e fagan d’ela una ciutat vertadiera.

Dins un libre nòu paregut en novembre, Marc Bouiron, director scientific e tecnic de l’Inrap, evòca l’aventura d’aquestei cavaments urbans e, demieg elei, estei de la plaça dau Generau De Gaulle ò de l’Alcazar qu’eu dirigèt. An totei permés de retrobar a cha pauc la vila arcaïca e tanben la Marselha elenistica e romana.

Just de l’Alcazar, si ne’n parlèt mai li a gaire de temps. Satz qu’es una sala d’espectacle renomada dau sègle XIX que venguèt un cinemà dins leis annadas 1930 e siguèt transformada en biblioteca de vocacion regionala en 2004. En 1999-2000, lo chantier de renovacion siguèt l’occasion de descubèrtas arqueologicas importantas que remontavan ai originas de la vila.

Ai temps ancians, l’endrech èra en periferia, fòra lei barris, e si li trobèt una peiriera. Lei cavaires an destraucat de grands blòts de pèiras venguts d’un meme monument grèc de natura desconeguda. Siguèron volontariament gitats dins de fòssas devèrs lei 480 AvC. Marc Bouiron evòca la possibilitat d’una damnatio memoriae, una mena de bandiment simbolic. La pèira mai granda pesa una mieja tona e es coneguda coma « lo blòt de l’Alcazar ». Compòrta de graffitti de qué son una tèsta umana e dos lòngs batèus de guèrra d’epòca arcaïca. Dins un estùdi de 2012, Pactrice Pomey fa l’ipotèsi que son de pentecontèras, de naus focèas reputadas par sei qualitats martimas e son grand volume, encar conegudas d’Erodòt un sègle pus tard.

En 2022, una tecnica de numerizacion nòva, la RTI (imatjariá per transformacion de reflecténcia) siguèt emplegada per estudiar lei marcas e revelèt de detalhs mau coneguts. La societat Mercurio dispausa d’un dòma ambe de desanas d’espòts per un esclairatge rasant multidireccionau. Per lo blòt, an degut fabregar un carri especiau, adaptat a sa talha, que podriá desplaçar lo dòma lòng de la pèira. An pres mai de 12 000 fotòs e leis an assembladas en fotogrametria per un imatge finau de 600 milions de pixels. Una autra tèsta umana e mai de letras son ensin vengudas visiblas. Leis arqueològs pensan de posquer destriar una scèna completa e pantaian que podriá èstre la fugida dei foceans davans l’invasion persa.

Eutimène (Εὐθυμένης), marin, geografe e explorator massaliète data tanben de l’epòca arcaïca. En rivalitat ambe Cartage, explorèt l’Atlantic en direccion dau sud fins qu’a la boca d’un flume que son identificacion es pas assegurada. Mai es subretot lo viatge de Piteàs (Πυθέας) devèrs 325 AvC dins lo nòrd de l’Atlantic que faguèt intrar la navigacion marselhesa dins la legenda. La tòca de François Herbeaux dins son libre recent (e lo second sus Piteàs, vaquí son promier) es de l’en far sortir e, per aquò, de tornar legir tot lo dorsier antic per far intrar tot de bòn lo sabent dins l’istòria. Piteàs, un grand explorator, saberut, geografe, astronòme, v-òc, de segur. Mai marin? Sabèm pas meme se n’èra un.

En fach, sabèm pas tant de cauvas. Escrivèt doás òbras, ò bensai una soleta que seriá coneguda ambe dos titres distints: «De l’Ocean» e «Viatge a l’entorn de la Tèrra». Ambedoás son perdudas. N’avèm que de tròç, citats per onze autors de l’antiquitat. Entre elei: Estrabon, Diodòr de Sicília e Plini lo Vièlh. Piteàs viatgèt dins l’Ocean, observèt lo fenomène dei marèias, inconegut deis ancians grècs bòrd qu’existisse pas en Mediterranèa, e lo relièt a la Luna, puei montèt lòng de la còsta fins qu’a l’Armorica, la Grand Bretanha e una tèrra nordica objècte d’ara en avans d’un fube d’especulacions. Aportèt la pròba que la Tèrra es redona per l’existéncia dau solèu de miejanuech, quora n’èra qu’una simpla ipotèsi aperavans.

Lei traucs son pas de manca dins sa biografia e leis autors an pas defautat per lei comolar a son idèa. François Herbeaux s’interèssa a la recepcion dei trabalhs de Piteàs e sei diferenteis interpretacions lòng dei sègles. Thule (Θούλη, reçauput coma Thule per lo biais dau latin), l’illa dau grand nòrd, siguèt vista come l’ultima, l’illa limita, un paradís inquietant m-onte es possible de tot projectar. Atlantida boreala, maire de civilizacions disparegudas ò país vertadier? Islàndia, Escòcia, Norvègia, Danemarc, Sueda, Estònia benlèu? Chascun sa Thule e chascun son Piteàs, jusca a Estrabon que lo veguèt coma un grand enganaire. Mediterranèu luminós e òme dei nèblas, lo Marselhés garda son mistèri.

Referéncias

• «Fouilles à Marseille : approches de la ville antique (VIe s. av.-VIIe s. Ap J.C)» sota la direccion de Marc Bouiron, Philippe Melinand et Henri Trézigny
  (ed. Presses universitaires de Provence, novembre de 2023).
• «Marseille, 26 siècles d’histoire urbaine». Carbone 14. France Culture. Dissabte 14 de novembre de 2023.
• «Marseille – Antiquité Grecque», Atlas Archéologique Inrap.
• «Le bloc de l’Alcazar en lumière» (videò). CNRS Le journal. Lo 8 d’abriu de 2022.
• «Les graffiti navals de l’Alcazar à Marseille : des pentécontores phocéennes ?», Patrice Pomey, «LʼOccident grec de Marseille à Mégara Hyblaea», Publications du Centre Camille Jullian, Éditions Errance, 2013.
• «Gyptis et Protis, la fin d’un mythe fondateur de Marseille?». Carbone 14. France Culture. Dimenge 5 de janvier de 2020.
• «L’histoire de la création de Marseille revisitée». Le Monde. Lo 17 de decembre de 2019.
• «Pythéas, Explorateur du Grand Nord», François Herbaux, Belles Lettres, janvier de 2024.
• «Pythéas de François Herbeaux», Culture en Provence, podcast de RCF Radio.
• «Sur la piste de l’explorateur grec Pythéas, insaisissable savant de Marseille», Pierre Barthélémy, le Monde, lo 25 de janvier de 2024.
• «Puisque la Terre est ronde : Enquête sur l’incroyable aventure de Pythéas le Marseillais», François Herbaux, Paris, Vuibert Sciences, 2008.

Fotò dau liame de l’article: domeni public.