Dins la comuna de Ferrièras (ò Farrièras), pichon vilatge borbonés dau Creissent auvernhat, a 25 km de Vichèi, li a un masatge que si ditz lo Closel ò lo Closet e qu’es ara conegut dins lo monde entier ambe la grafia francesa de «Glozel».

Lo 1er jorn de març de 1924, lo joine Émile Fradin, 17 ans, eissartèt sa tèrra ambe son grand. Una vaca que tirèt l’araire botèt la pata dins una fòssa ambe de parets recubèrtas de bricas cuechas e un paviment non cuech. L’endeman, tornèron ambe palas e picòlas e desgatjèron çò qu’interpretavan coma una tomba e li trobèron d’ossaments umans, de qué un crani. Lei promieras trobalhas son doncas fachas per lei Fradin, puei per sei vesins e finalament un cavament es organizat en julhet per una associacion locala, la Société d’émulation du Bourbonnais. La tecnica es artisanala tot plen. Lei cavaires son un institutor, un procuror e un comte amator d’arqueologia que trabalhan ambe la picòla e sensa relevats. La fòssa es destrucha e leis objèctes sortits son escampilhats entre elei, en mai d’aquelei ja en cò dei Fradin e dins lo vesinatge.

La familha Fradin davant lo musèu.
Clic : crèdits e legenda

Lo doctor Antonin Morlet, medecin a Vichèi, entrepren de cavaments oficiaus en mai de 1925. Aquel òme es experimentat e trabalha sonhosament, ambe una tibla e un escalpèu, mai es un amator.

Entre 1924 e 1926, mai de 3 000 objèctes son sortits e mostrats dins un musèu de site. D’agulhas d’òsse, d’arpons, de pèiras talhadas, de còdols gravats semblan en relacion ambe lo paleolitic finau. D’aisinas de pèiras aliscadas, de terralhas, d’urnas ambe una forma de fàcias umanas sensa bocas que farián tanben pensar a de machòtas ò de chòts e mai d’idòlas d’argiela fallicas ò bisexuadas evòcan lo neolitic. De grandei tabletas son gravadas ambe de signes que semblan una escritura feniciana ò iberica dei sègles VII AvC fins qu’au promier AvC. Estei signes si retròbon sus d’objèctes d’aparéncia plus anciana.

De tabletas que pòrtan d’escrituras associadas ambe d’objèctes d’aparéncia paleolitica?
Clic : crèdits e legenda

Antonin Morlet pren contacte ambe de saberuts de son temps: Louis Capitan, Marcellin Boule, l’abbat Henri Breuil, Benoît Champion, Camille Jullian, Salomon Reinach… D’unei, coma Capitan, vodrián prendre la man sus la descubèrta e se’n atribuïr lei meritis. D’autrei vién ambe una autesa tota parisenca lo trabalh dau doctor auvernhat.

Leis urnas de la facia umana.
Clic : crèdits e legenda

Morlet si laissa pas far. Publica quatre librilhons ambe Fradin, m-onte interpreta lo site coma neolitic ancian en connexion ambe lo paleolitic, e prepausa una datacion entre 8 000 e 6 000 AvC. Aquò es un problèma perqué:

• Lo rène dispareissèt tre la fin dau paleolitic,
• Li a pas d’objècte de veire conegut dins la region (au sens larg) avans 750 AvC.
• Aquesta escritura que sembla pas ieroglifica mai ja alfabetica, auriá doncas 5 000 ò 6 000 ans d’avança sus l’alfabet fenician e mai 1 000 ò 2 000 ans sus lei protoescrituras de Vinča. Segon lei conoissenças actualas, la protoescritura mai anciana en Euròpa occidentala podriá èstre gravada sus lei terralhas de Mourâs-en-Vâlouère, vilatge arpitan de la Droma, e datariá solament de 750 AvC.

Lei sabents si departisson. Leis otisses de pèira aliscada e leis arpons son tròup grossiers per servir. Un còdol pòrta un imatge de rène ambe de signes. Es pas possible amòr que datariá l’invencion de l’escritura lineària a 15 000 AP (13 000 AvC), dau temps dei caçairas-culhèires. A contrario, l’ipotèsia d’una origina occidentala de l’escritura sedutz aquelei coma Reinach, que crespa de trobar tant d’invencions majoras vengudas d’orient. Totei leis objèctes trobats son entiers ò quasi entiers, çò qu’arriba jamai sus lei sites arqueologics, e pasmens d’unei semblan en plaça despuei de temps que son sota de raiç, e mai traversats per de raiç. Camille Julian pensa an una masca galloromana. Explicariá lo fatràs d’objèctes ancians, artefactes acampats per la masca, e tanben lei signes assimilats a de formulas magicas. Ailàs, li a pas au Closel d’objècte tipicament gallés e encara mens roman, pas manco una peceta que permetriá una datacion. Ensin lei grands òmes si trufan publicament leis uns deis autres e s’insultan abòrd. Una comission d’enquista es organizada per l’Institut internacionau d’antropologia que conclutz a la preséncia possibla de quauqueis objèctes dei vièlhs demieg lei documents estudiats, quora la majortitat es pas anciana. Fin finala l’afar es portat davant la justícia.

Lo site es escrutat: cavaments en 1927 e fotò de la comission internacionala.
Clic : crèdits e legenda

René Dussaud, epigrafista e conservator dau Musèu dau Louvre, èra un anticloselian convencut e capable d’emplegar de metòdas dobtoás per defendre sei tèsis. En 1928 clama dins lo jornau «Le Matin» que tot l’afar es una trompariá. Lei Fradin fan sa denóncia per difamacion. Un pauc plus tard es Félix Régnault, lo president de la Societat preïstorica francesa, que fa sa denóncia auprès dau ministeri public en Molins per encausa d’escrocariá. La polícia judiciària de Clarmont-Ferrand furna en cò dei Fradin. Ges d’atalier de faussari es trobat. L’Identitat judiciària de Paris, davanciera de la polícia scientifica, examina d’objèctes sasits e conclut que lei tabletas son de còntrafaiçons recentas. La competéncia e la neutralitat de Gaston-Edmond Bayle, lo patron de l’Identitat judiciària, son gaire discutidas mai Bayle es assassinat e pòu pas defendre son trabalh davant una cort. Tanben una error comesa dins una autra afar pròba qu’èra pas infalhible en plen. Aquò benifícia an Émile Fradin qu’es disculpat dau cap d’escrocariá. Lo procès en difamacion pereu s’acaba per la condamnacion de Dussaud en 1932. Aquelei victòrias judiciàrias dei pròcloselians s’acompanhan d’una desfacha scientifica que la majoritat dei sabents es anticloseliana tre la fin deis annadas 1920, per de bònei ò de marridas rasons. Lo nombre d’objèctes trobats creisse totjorn mai e la zòna dei descubèrtas s’espandisse alentorn mai la «civilizacion closeliana» rèsta isolada e fauta a trobar una continuitat ambe leis culturas environantas. Lei tentativas de lectura deis signes si referisson ai lengas celticas ò semiticas e mai au latin. Sei resultats son eclectics e gaire convencents.

Anticloselians còntra pròcloselians: René Dufaut e Antonin Morlet
Clic : crèdits e legenda

Lei campanhas de cavaments de Morlet s’acaban en 1936. Una novèla lèi foncionariza l’arqueologia en 1941 e defend lei cavaments sensa autorizacion dau Ministèri de la cultura. Ensin la controvèrsia s’amaisa sensa conclusions definitivas. Dau temps de l’Occupacion, lo Closel es un luec de visita per lei membres de l’administracion qu’istan en Vichèi. Dins leis annadas 1950 e 1960, entra dins la cultura populària e de còups esoterica ò paranormala.

Dins leis annadas 1970, una tecnica de datacion encara joina, la termoluminescéncia, es aplicada ai terralhas dau Closel en complement dau carbòni 14. Ela permete de datar la cuecha de la ceramica quora lo radiocarbòni data lei matèrias d’origina biologica. Lei laboratòris concluson a l’ancianetat deis objèctes mai, segon d’estudis menats entre 1972 e 1983, lei datas trobadas si repartisson entre 17 000 ans AP e lo sègle XIII de nòstra èra, ambe tanben d’objèctes de fabricacion moderna. Una majoritat data de l’Edat dau fèrri fins qu’au Bas Empèri roman, es a dire entre 700 AvC. e 200 ApC. Levats lei faus modèrnes reconeguts e quauqueis errors possiblas per lei laboratòris, leis ipotèsis son donc:

• L’existéncia de mai d’un jaç, mesclats per de cavaments qu’an pas respectat lei nòrmas metodologicas.
• La colleccion d’objèctes mai ancians an una epòca e ambe un objectiu que rèstan a precisar, la frauda au sègle XX estent una ipotèsi entre d’autras.

Un movement de pensada d’extrema-drecha francesa, la «Nouvelle Droite», pensa trobar au Closel la pròba de la superioritat de l’engèni europèu sus lo monde orientau perque auriá inventat l’escritura avans lei sumerians, leis egipcians e lei fenicians. Gràcia an una campanha de pressa, obtènon de cavaments nòus entre 1983 e 1984. Son fachs sota l’autoritat d’una comission scientifica presidida per lo preïstorian Jean Guilaine, ambe tota la rigor de la sciéncia arqueologica modèrna e d’aisinas adaptadas. La geologia dau sòu es estudiada per fin de destriar lei jaç. De datacions nòvas son entrepresas, en li inclusent d’objèctes ja datats. Una version corta dau rapòrt es publicada en 1995 dins una revista locala. Lo relambi e la discrecion si justifican per una volontat de depassionar e mai que tot de depolitizar lo subjècte. Lo rapòrt complet vèn de sortir en octòbre de 2023, quasi 100 ans après lei promieras descubèrtas.

Lo susbstrat d’origina geologica si retròba directament sota la terranha, çò que laissa gaire de plaça per una multitud d’estratas. L’aciditat dau sòu es pas compatibla ambe une conservacion d’ossaments dins un temps lòng. Ges d’occupacion preïstorica ò protoistorica siguèt trobada, mai una preséncia de veiriers au sègle XVIII es mesa en evidéncia, en accòrd ambe lei datacions que son ara entre lei sègles XII et XVIII. D’objèctes son modèrnes. La fòssa descubèrta en 1924 es interpretada coma un forn de veiriers.

Vaquí. Un atalier existiguèt benlèu tre la fin de l’Edat mejan e de segur jusqu’au sègle XVIII. Lei veiriers an bensai practicat una sòrta de magia coma arriba ais artisans tradicionaus, çò que recicla l’ipotèsi de Camille Jullian ambe un contèxte diferent. Ambe aquò, de faus siguèron fabricats e introduchs au sègle XX, benlèu en mai d’una occasion. Lei faussaris siguèron jamai trobats; degun pensa qu’Émile Fradin siá dau nombre. Siguèt decorats dei Paumas academicas en 1990. Maugrat lei pròbas, li a encara de pròcloselians. L’ «Afar dau Closel» es ara estudiat per lei sociològs especializats dins lo domeni dau crèire parascientific.

L’escritura es pas nascuda dins lo Borbonés occitan.

Referéncias

• «Glozel, l’affaire Dreyfus de l’archéologie», INA, seria «L’INA éclaire l’actu». 21 d’avost de 2018, mesa a jorn lo 11 d’abriu de 2019.
  Ambe d’extracts d’archivas videos ancianas.
• «Résumé des recherches effectuées à Glozel entre 1983 et 1990, sous l’égide du ministère de la culture», J.-P. Daugas, J.-P. Demoule, J. Guilaine, D. Miallier, P. Pétrequin, J.-C. Poursat, Revue archéologique du Centre de la France, 1995.
• «Glozel : résultats des recherches effectuées entre 1983 et 1990 à la demande du Ministère de la Culture», sota la direccion de Jean Guilaine e Didier Miallier, Clermont-Ferrand, Presses universitaires Blaise-Pascal, 2 d’octòbre de 2023.
  Presentat dins lo n° 421 dei Dossiers d’archéologie, ed. Faton, janvier-febrier de 2024.
• Li a una bòna sintèsi per Jean-Paul Demoule dins l’Enclyclopædia Universalis, article «Glozel».
• Arribat sus leis ondas après la publicacion dau present article mai de pas mancar se comprenètz lo francés: «Glozel, cent ans de controverse», Carbone 14, France Culture, 11 de mai de 2024. Ambe lo testimoniatge de Jean Guilaine, Jean-Paul Demoule e Didier Miallier qu’an participat ai recèrcas de 1983.

L’imatge dau liame es derivat d’una fotografia dins lo domeni public.