Au sègle II AvC, la vila greca de Massalia (Μασσαλία, Massilia en latin) aguèt de problemas totjorn mai grèus ambe seis vièlhs sòcis cèltas ò celtoligures d’ara endavant organizats en confederacion sota lo nom de salluvii. Demandèt d’ajuda a Roma, son aliada de lònga data, que mandèt una armada en l’an 125 AvC. Lo juec deis alianças entre pòples abotiguèt an una guèrra de cinc ans còntra lei vocontii, leis allobrigi (ò allobrogi) e la poderoá confederacion deis arverni. En 121 AvC, lei cònsols Sextius Calvinus, Cnaeus Domitius Ahenobarbus e Quintius Fabius Maximus an acabat la conquista dau sud-est dei Gàllias que siguèt puei organizat coma una província sota lo nom de Gàllia Transalpina. Reliava l’Hispania Citerior, jà romana despuei 197 AvC, e la Gàllia Cisalpina au nòrd d’Itàlia qu’èra dins lo relarg de Roma despuei 190 AvC, per la via Domitia. Coma èra pas possible de li donar Marselha per capitala, que la ciutat focèa servèt son independéncia formala jusca en 49 AvC, una colonia novèla siguèt fondada en 118 AvC a l’endrech d’un comptador comerciau d’un pòble ibèr celtizat de fresc, leis elisics (Ἐλισύκοι en grec, Elisyces en latin), sota lo nom de Colonia Narbo Martius, Narbona. En 22 AvC, Auguste organizèt de mai lo sud e lo sud-est dei Gàllias, entre Garona e lo piemont occidentau deis Aups, que venguèron una província senatoriala sota lo nom de Gallia Narbonensis ò Provincia Narbonensis, ambe Narbo Martius per capitala. La vila siguèt lèu influenta e prospèra e va demorèt per tres sègles.

Segon Estrabon, au sègle I AvC. èra mai poblada que Lion (Lugdunum) çò que ne’n fa la ciutat mai granda dei Gàllias. A son maximum, comptèt benlèu 35 000 abitants. Beneficièt d’installacions e d’edificis publics que siguèron comparats an aquelei de Roma. A l’èst, un anfiteatre èra en connexion ambe lo sanctuari provinciau. Au centre, lo forum, lo temple màger dau «Capitòli», e mai lo marcat formèron un autre grope d’edificis publics. La preséncia d’un teatre e de tèrmas es assegurada bònadich l’epigrafia. Pasmens ges d’estructura monumentala a subreviscut fins au jorn d’uei; lei vestigis mai bèus, aquestei de l’horreum, son sota tèrra. Son de galariás dau promier sègle AvC. que devián aver una vocacion d’entrepausatge per una bastissa dau mercat, en elevacion.

L’horreum nos rementa de la vocacion comerciala de la vila, que d’efèct, a 12 km de la mar, Narbona èra un pòrt màger. A la crosiera de doás viae romanae, permetiá d’escambis entre l’Aquitània, l’Hispania, la Gàllia Celtica e lo monde mediterranèu.

La Narbona antica èra traversada per l’Aude (Atax en latin), que rejonhiá la mar pròchi la comuna actuala de la Novèla. Lo flume seguissiá una trajectòria pron semblabla au canau de la Robina de v-uei e traversava un palus (un palun, de verai una laguna) plus grand qu’a l’ora d’ara. A l’entrada de la laguna e pròchi d’un grau, lei vestigis de l’illa de Sant Martin mòstran qu’èra un luec d’escambis e de servicis m-onte lei grands batèus de mar èran pres en carga, puei guidats au travèrs dei paluns. Si li es egalament trobat la basa d’un fare, vesedor despuei la mar e que marcava l’entrada.

Evocacion dau comèrci maritime a Narbo Martius.
Clic : crèdits e legenda

Fins qu’au mitan ò bensai a la fin dau sègle I ApC, lo desbarcador èra a la Nautica. De cavaments an permés de li trobar una granda villa maritima, d’entrepaus e un bacin portuari. Siguèt puei desplaçat a Mandirac, a la boca de l’Aude. Una avariá romana complèta, presa dins una restanca tornar bastida au sègle V, testimònia de l’importança deis activitats portuàrias an aquel endrech. L’amainatjament dau flume siguèt prolongat fins au Castèlon dins lo corrent dau sègle IV ApC.

Lei marchandisas èran puei desembarcadas en vila per navigacion fluviala. Es ensin que lo pòrt urban, cavat au cai d’Alsàcia dempuei 2023, foncionava en liame ambe l’avant-pòrt maritime. En aqueste sector au confinh de la vila siguèron trobats au mens quatre entrepaus comerciaus. Un tròç de 30 m de lòng de la cortina dau barri e una torre redona ambe una basa carrada son tanben sortits de tèrra, a la gròssa suspressa deis arqueològs. L’ensems es datat de l’Aut Empèri, benlèu la fin dau promier sègle AvC. per lei fortificacions e lo promier sègle ApC per lei bastiments portuaris.

Per conoisser la vida vidanta dins la capitala regionala, una fònt importanta provèn dei cavaments menats entre 1985 e 2005 au quartier dau Clòs de la Lombarda. Originalament occupat per d’ataliers, lo quartier venguèt puei un luec d’abitacions de luxe, ambe d’equipaments sanitaris publics (conduchs, latrinas), foncionaus fins au sègle II ApC, e mai de tèrmas pròpris. A la fin dau sègle II ApC, l’Ostau dei Portics seguissiá directament leis estiles qu’èran de mòda en Itàlia. Ela illustra una caracteristica de Narbona qu’es sa conversion rapida au mòde de vida dei romans e que s’explica per una fòrta preséncia italica dins sa populacion. L’Ostau dei Portics es coneguda per sei pinturas muralas que glorifican lo culte imperiau. A l’Ostau dau grand triclinium (la sala per manjar), dau sègle II ApC, lei pinturas son a la fresca e recuerbon lo plafon tant coma lei parets.

Domus dau Clòs de la Lombarda, vestigis e decòrs muraus.
Clic : crèdits e legenda

Un autre fònt per la conoissença dei Narbonés galloromans provèn dei necropòlis. Doás siguèron cavadas au sègle XX, au nòrd e au sud de la vila. De mai, entre 2017 e 2020, de cavaments de sauvament sus lei ribas de la Robina an permés d’estudiar 1 430 sepulturas de l’Aut Empèri. La diversitat dei formas de tombas es d’arremarcar. Es tanben dau monde funerari que provènon la màger part deis estèlas de cauquier que fan la richessa arqueologica de Narbona. Siguèron emplegadas coma pèiras de bastison quora la vila siguèt fortificada au sègle XVI, puei arremarcadas e estudiadas per elei. Ambe pereu d’estatuas e de sarcofagues ornats, aquela colleccion lapidària es un preciós testimoniatge sus la vida dins una colonia de província romana.

Lapidaris au musèu Narbo Via.
Clic : crèdits e legenda

Ambe lei reformas administrativas de Diocletian en 285, Narbona, venguda lo capluec de la Narbonensis prima a progressivament perdut sa plaça centrala au benefici de Viena. La vila es anat en demens, ambe una ocupacion mens densa e una retractacion detràs sei barris. Pasmens, siguèt sempre considerida coma opulenta per sei contemporanèus e servèt sei monuments e lo site portuari dau Castèlon au mens jusca a la fin dau sègle V.

Referéncias, dorsier

• «Découverte de l’enceinte du Haut Empire de Narbonne et d’entrepôts dans le quartier du port urbain antique (Aude)», actualitat sus lo site de l’Inrap. 22 de març de 2023.
• «Les berges de la Robine à Narbonne (Aude)», Inrap. 21 de julhet de 2021 – 17 d’abriu de 2024.
• «A la recherche des ports de Narbonne». Carbone 14. France Culture. Dissabte 30 de març de 2024.
• «Narbonne et son archéologie». Archéologia n°592, novembre de 2020.
• «Narbonne antique et médiévale». Dossiers d’Archéologie n°414, novembre/decembre de 2022.

L’imatge dau liame es sota licéncia de Leonid Andronov/Alamy Stock Photo. Drechs reservats.