Li a gaire de temps, una trobalha importanta siguèt facha au beu mitan dau país d’oïl, a Orléans. A l’ocasion de campanhas de cavaments menadas despuei 2022 dins una necropòli galloromana dei sègles I a III, an trobat 22 tauletas de plomb portairitz d’inscripcions en alfabet latin, de formulas magicas ambe una foncion d’emmascament. Aquestei son de tauletas de malediccion.

Apassionantas perque relèvan de practicas populàrias e per lei questions antropoligicas, sociologicas et linguïsticas que pauvan, son au còup conegudas dins tot lo monde greco-roman e relativament raras, ambe un quarantenau d’exemplars (un seissantenau despuei lei decubèrtas d’Orléans), de qualitat inegala, dins l’ensems dei Gàllias.

Lo site cavat an Orléans si ditz «la Porte-Madeleine». Si li trobava l’Espitau Generau despuei lo sègle XVII. Coma s’atròba pro sovent dins leis sites urbans, revelèt de jaç de mai d’un periòde. Son nom ditz pron qu’èra ai confinhas de la vila anciana e pron logicament mai d’un jaç aguèt una foncion funerària.

Una necropòli galloromana atirèt tot particularament l’atencion dei cavaires, qu’èra atipica dins sa forma, una lònga trencada de 110 m, e dins sa composicion ambe 79 òmes aclapats mai una frema, pas mai. Totei èran d’adultes, l’aviá pas d’enfant ni d’adolescent. Tot aquò laissa pensar qu’avèm aicí un grope sociau particular. Un autre indici, dei pus interessants, es la preséncia dei 22 tauletas de plomb, escrichas e enviroutadas en pichons rotlèus. Son fòrça fragilas e sa lectura si deu far gràcia a de rais X, mai d’elei cinc an ja revelat son secret: portavan de formulas magicas de malediccion.

Çò que li vau una tala plaça dins aqueu blòg es que d’aquestei formulas, una revèrta fòrça aquela dau celèbre Plomb dau Larzac.

Lei tauletas d’Orléans coma aquela dau Larzac son de tabellae defixionis ò defixionum tabellae. Pòrtan de formula de defixiones (singular: defixio), d’après lo vèrbe defigere que significa originalament «clavar, immobilizar, fixar». Sa fin es d’immobilizar la capacitat fisica e mentala d’una persona visada, es a dire de la privar de sa volontat pròpria per la sometre. N’an trobat d’en pertot dins lo monde grèc ancian e dins l’Empèri roman: a Atenas, en Sicília, a Maiança… e donc en Gàllias pereu. Associadas ai divinitats infernalas, si trobavan pron sovent dins lei tombas, ambe l’idèa que lo defuntat ne’n podriá portar lo tèxte ai dieus ctonians responsables de menar a tèrme l’emmascament.

Lingüisticament, son apassionantas perque son pas escrichas en grèc ò en latin formau: es possible de li legir la lenga vertadiera parlada per leis ancians, qu’èra pas la dei libres. D’unei son dins de lengas mixtas, mescladas de latin ò de grèc e dei lengas localas. D’autrei son dins de lengas rarament escrichas. Es ensin que de tauletas magicas trobadas en Occitània son au nombre dei fòrça rars testimoniatges dirèctes de la lenga gallesa.

La tauleta coneguda coma Plomb dau Larzac, que son contengut sembla fòrça an aqueu d’una dei tauletas d’Orleans, siguèt trobada a l’Espitalet de Larzac en 1983. Au nòrd dau vilatge, lo luecdich la Vaissièra èra lo site d’un ancian vicus galloroman. Entre 1981 e 1985 lo cavament de sa necropòli revelèt un centenau de sepulturas dei sègles I e II ApC. Dins una tomba a incineracion, lo vas funerari èra tapat per la tauleta de plomb. Abondant sensa èstre luxuós, lo mobilier a permés de datar la tomba au promier sègle. Lo defunt podriá èstre una defunta, d’après la talha d’un anèu trobat dins la sepultura e lo nom Gemma, gravat sus un dei vas constitutius dau mobilier.

La rompedura de la tauleta, en dos tròç, èra volontària e rituala. Èra tanben traucada. Portava un tèxte en gallés escrich sus lei doás facias per dos personas diferentas, ambe un aspècte malefic evident maugrat lei dificultats de traduccion. A revelat ò confirmat quauquei 100 mòts gallés, dequé lo mòt per dire «filha», d’origina indoeuropèa e mai pròchi de l’anglés daughter ò de l’allemand Tochter que deis equivalents celtics modèrnes. A tanben enrichit la conoissença de la promiera declinason gallesa.

Lei similaritats entre la taulata dei ruteni d’Avairon e aquela dei carnuti d’Orléans mòstran una circulacion lingüistica e culturala encara viva entre lei pòbles gallés au promier sègle. Lei carnuti nos an fornit d’autra part una autra tabella defixionis en latin e gallés, trobada a Chartres en 2011 e relativa an un procès entre personatges de la vila d’Autricum (Orléans). Fin finala, una autra tauleta siguèt trobada au país dei ruteni, dins un santuari de l’oppidum de la Granèda a Milhau.

L’autra tauleta famosa es coneguda coma lo Plomb de Chambalièra e vèn deis Arverni. Dins aqueu barri de Clarmont-Ferrand, un santuari associat an un culte dei fònts siguèt cavat entre 1968 e 1971. Li an trobat de miliers d’estatuas de fusta dedicadas ais esperits deis aiguas curativas. La plaqueta de plomb siguèt trobada en 1971. Rectangulara ambe una manelha en coa d’aronda, escricha clarament, èra particularament sonhada. Son tèxte es completament en gallés e, ambe 60 mòts, es longtemps estat lo plus lòng conegut dins aquesta lenga. Es una preguiera au dieu celtic Maponos, tanben conegut en Grand Bretanha per èstre assimilat ò associat a Appolo. Lei traduccions son mau asseguradas mai es de tot segur una demanda mai qu’una malediccion. Pasmens, es formulada coma una mascariá e invòca lo poder dei dieus deis infèrns.

Culte dei fònts e culte de Maponos.
Clic : crèdits e legenda

Quau leis escrivèt estei tauletas? Degun va saup, de verai. D’autors parlan de «mascs crenhuts», d’autrei de «sororitats de fremas ambe de poders magics». Aquela idèa repausa sus l’observacion que lo Plomb dau Larzac cita solament ò quasi solament de noms de fremas e que lei filiacions li son segon de linhadas femininas. Es una possibilitat, de segur, que lei tèxtes antics mòstran que lo monde roman coma lo monde celtic an conegut de mascas e de sororitats de devinairitz, mai es luenh d’èstre provat aicí en contèxte arquelologic. Leis comanditaris èran probablament pas leis mascs ò lei mascas qu’an compausat e escrichas lei malediccions. Se lei noms dei victimas son escrichs, leis principaus partits concernits demorèron discrets sus elei mesmei. De segur, la defixio èra mau vista.

Lo Miegjorn a fornit d’autrei tauletas interessantas: aquela d’Aiguiera, en Provença, qu’èra escricha en alfabet grèc (estei mencionadas fins aquí èran totei en cursivas latinas) e aquelei d’Els Banys d’Arles, en Catalonha dau nòrd, que son perdudas mai qu’èran dins una lenga mixta entre lo latin e l’iberic. Caduna pòrta sa contribucion a la descubèrta dei lengas minorizadas d’aqueu temps.

Referéncias:

• «Tablettes de malédiction gallo-romaines : vous avez un ancien message» L’entretien archéologique, France Culture, lo 31 de janvier de 2025.
• «Une tablette d’envoûtement d’époque romaine étudiée par tomographie aux rayons X sur la ligne de lumière PSICHE», pagina dau site dau Synchrotron SOLEIL. 2024.
• «Maudit sois-tu ! Quand les gallo-romains exécraient leurs congénères», Le Salon Noir, Inrap/France Culture, lo 6 de julhet de 2011.
• «Deux inscriptions magiques gauloises : plomb de Chamalières ; plomb du Larzac», Michel Lejeune, Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 30 de març de 1984. Michel Lejeune escriguèt en 1985 un libre complet sus lo subjècte ais edicions CNRS mai es vengut malaisit de trobar.
• «Nos découvertes : vestiges et collections – Tablette de défixion» sus Archéo Ville de Chartres.
• «Réflexions sur les tablettes d’Amélie-les-Bains et la pratique de la defixio en Gaule antique», Michael Martin, dins Roches ornées, roches dressées, paginas 387-392, Presses universitaires de Perpignan/Association archéologique des Pyrénées-Orientales, Perpinhan, 2005.
• Li a una discussion interessanta (en francés, es pecat) sus lo diccionari etymologie-occitane de Robert Geuljans: «Tablettes d’exécration» (15 de julhet de 2011). Sa fònt es un site recaptat per l’Acadèmia de Versailles sus la magia dins l’antiquitat, qu’existís pas mai. Aquí son leis archius.

L’imatge dau liame representa la tauleta de defixio trobada dins l’oppidum de la Granèda de Milhau. La fotografia es de Pankratos. A chausit que siá dins lo domeni public.