Marianne Casamance/Wikimèdia Commons, CC by-sa 4.0
Au començament dau neolitic recent, lo balancier entre influéncia mediterranèa e atlantica que sembla caracterizar nòstre neolitic occitan torna partir en direccion de l’oèst. Mentre que la Provença e lo Lengadòc orientau se fraccionan, lo prestigiós neolitic breton raiona fins ai culturas dau bacin aquitan.
Datada de 3 900 AvC fins 3 200 AvC, ò un pauc mai recenta segon lei fònts, la cultura dei Matignons es associada au site eponim dins la comuna de Juillac-le-Coq, au sud de Conhac, en Charanta. Amb la cultura de Peu-Richard (3 400 AvC – 2 900 AvC) que n’es son eretièra e mai d’autrei faciès locaus, son influéncia s’espandiguèt en direccion dau nòrd fins a la Vendèa e ai País de Léger e en direccion dau sud fins a la Garona.
Ansin, lo grop de Vinhana-Charanta, que seguís la frontièra exteriora dau país lemosin amb quauqueis incursions en territòri occitan (Montgaudier, comuna de Montberol e Campniac, comuna de Sanilhac de Peirigòrd) es bensai un faciès de Peu-Richard. Es tanben cas lo per lo grop de l’Isla-Dordonha, definit d’après lo site d’Eibral a Cos e Bigaròca (tanben los Barbilhoç a Sent Agulin de Dordonha, la Vinha plata a Bertric e Burèia, «chas Nicon» a Botelha e Sent Sabàstian, lo bòis del Fau a Festalems). Aquelei dos grops son a còp considerats toteis ensems coma un faciès unic, Vinhana-Charanta-Dordonha. Un autre sota-faciès, dich dau «Moulin de vent», a descendut encara mai au sud fins a la Dordonha e la Garona (site eponim a Montils, comuna francofòna de Charanta Maritima, abitats de Vilagoja e de Lugaçon en Gironda).
La cultura dei Matignons e sei variantas se caracterizan per de «camps» que son d’unitats de vida protegidas per de grandas encenchas ovalas ò circularas amb de fossats e de palissadas de fusta. La preséncia de pòrtas «en pinças de crancs» ò de ziga-zagas defensius autoriza a parlar de fortificacions vertadieras. L’utilizacion de materiaus perissables a pas permés son manten en elevacion, mai dins aquelei planas agricòlas, lei fotografias aerianas an fach de meravilhas per localizar leis abitats.
Fotografias aerianas de Jacques Dassié.
Camps de la cultura de Peu-Richard e variantas.
Clic : crèdits e legenda
Lei terralhas dei Matignons son mai que tot de vas dau fons plan per lei resèrvas. Son ornadas amb de motius encisats, mai pas gaire. Aquelei dei Peu-Richard son fòrça ornadas amb d’incisions lineàrias, de grecas, de cabrions. D’unei an un pareu de trauquets alentorn dei manelhas qu’evòcan d’uèlhs e donan a l’ensems d’aire a una fàcia umana.
Ceramica e otís Matignons/Peu-Richard. Clic : crèdits e legenda
De fossats dei sites de Peu-Richard an servit de sepulturas, tanben de baumas sepulcralas coma ai Barbilhoç. De dolmens an poscut li èstre associats, fòra Occitània. A Lugaçon en Gironda, la tomba galariá de Ròcafòrt, emplegada sus un temps lòng, comportava d’ossaments datats dau neolitic recent au carbòni 14. Mai generalament, una quantitat de dolmens de l’oèst occitan impossibles a datar podrián èstre d’aquela temporada.
Encara mai au sud, dins l’Aude, lei Pirenèus Orientaus e au nòrd de la Catalonha d’Espanha, la cultura de Verasan (3 500-2 000 AvC), pòrta lo nom d’un vilatge lengadocian. Es una tradicion autonòma dau neolitic recent e finau. Se caracteriza per de vilatges en planas, sens estructuras defensivas («Lo Badarèl» a Montredond, masatge de Carcassona ò en Catalonha, lo Camp del Rector a Jorba e La Prunera dins la comarca de la Garrotxa), amb d’ostaus de fusta sus paufics ò amb de basas de pèira.
La cultura de Verasan es a l’origina de la plus granda part dei monuments megalitics de la region, de qué l’impausant dolmen del Morrèl de las Fadas, datat devèrs 3 500 AvC.
A Pepius, dins l’Aude, lo dolmen del Morrèl de las Fadas ò simplament dolmen de las Fadas es constituit d’un lòng corredor, d’una antecambra encara cuberta per una granda lausa e d’una cambra funerària mai larga que lo corredor. L’alinhament dei tres estructuras mesura 24 m. Lo tumulus complet fa 35 m de lòng.
Es lo plus grand dolmen d’Occitània. Clic : crèdits e legenda
Au IVen millenari, la practica de l’inumacion collectiva se generaliza en Occitània, coma tanben l’arquitectura megalitica que s’espandís a l’entorn de la Mediterranèa. Lei defuntats son regropats sota de dolmens, en de tombas galariás (ò dins de baumas sepulcralas. D’autrei formas existisson, segon lei possibilitats ofèrtas, lei poblèmas pausats per lo paisatge, ò encara lo materiau disponible: baumas artificialas ò vasts cròs cavats dins la ròca (ipogèus), amenatjaments d’estructuras naturalas (paradolmens) e formas ibridas.
De sepulturas pòdon èstre emplegadas sus un temps lòng, ambe una reorganizacion dei defuntats ancians per trobar de plaça ai novèus. D’ossuaris vertadiers se constituisson ansin. Pasmens, lo nombre dei còrs demòra inferior a la talha estimada dei comunautats neoliticas associadas, sus lo temps d’utilizacion dei sepulturas. Aquò vòu dire que lo collectiu concernit èra pas l’ensems de la comunautat: lei sepulturas megaliticas s’adreiçavan a de grops sociaus ò familhaus especifics.
Dins lei regions mediterranèas a l’èst de la cultura de Verasan, lo premier megalitisme es datat devèrs 3 800-3 700 AvC e demòra lòngtemps relativament simple. Es associat a una ò mai d’una cultura dau contorn fosc e prudentament designadas coma «neolitic recent lengadocian» ò «provençau». Mai largament, la cultura materiala de tot le centre e l’èst d’Occitània s’opausa a aquela de Peu-Richard coma a la granda cultura Sèina-Oise-Marna de la mitat nòrd de la França, mai manca d’unitat e permet gaire de definir de grops.
A l’articulacion entre lo neolitic recent e lo neolitic finau, doas culturas emergisson: aquela de Sant Ponç e aquela de Ferrièiras.
Lo grop de Sant Ponç ò santponian es nomenat d’après lo site eponim de Sant Ponç de Tomièiras, quora aqueu de Ferrièiras se referís au site de Ferrièiras de las Veirièiras (totei dos dins l’Erau). Son doas culturas lengadocianas, espandidas dins lo Lengadòc interior, lo bas Massís Centrau e fins a la Provença occidentala, aquela de Ferrièras estent la plus a l’èst e aquela de Sant Ponç fasent lo jonhent ambe Verasan. Globalament datats de 3700 fins a 3200 AvC per lo grop de Sant Ponç e 3400 fins a 2900 AvC per aqueu de Ferrièiras, se recuerbon dins l’espaci e dins lo temps.
Lo dolmen de Ferrièiras foguèt emplegat sus un temps lòng.
Bastit devèrs 2 900 AvC, emplegat fins a l’Edat dau bronze mejana e benlèu finala,
son materiau litic e ceramic a permés de melhorar la definicion dei culturas que se i son succedidas.
Sei terralhas dei cabirons incisats son a l’origina de la definicion de la cultura de Ferrièias per Jean Arnal en 1954. Clic : crèdits e legenda
Amb sei successors dau IIIen millenari, aquelei culturas an acabat una sintèsi originala dau megalitisme d’inspiracion atlantica e dei tradicions figurativas provençalas per portar a la bèla cima lo neolitic occitan. An sistematizat l’usatge dei tombas collectivas amb l’emplec dei baumas sepulcralas e dei dolmens, que n’an bastit en quantitat sus tot son domeni.
▸ Fòcus sus lei dolmens dau Lengadòc e dei Causses
Mai que tot, son leis autors de la mai anciana estatuària de granda talha en Euròpa, amb l’ereccion deis estatuas menirs dau tipe «roergàs» (estatua menir dau Ròc de Montalet dins lo Tarn, datada de 2 700 AvC) puei «lengadocian».
▸ Fòcus sus leis estatuas menirs dau Roèrgue, dau Gard e de Provença
Leis estatuas menirs son pas aparegudas tot d’una. Son l’abotiment d’un processus evolutiu que comencèt per de menirs simples, en generau isolats e perceguts coma de siloetas umanas dreiçadas. Puei lei pèiras foguèron talhadas en forma d’«estèlas aniconicas», liscas, e fin finala d’estatuas vertadieras.
Dau Tarn fins a l’Ardecha, entre lo mitan au neolitic recent e la fin dau neolitic finau, lo nombre totau de dolmens se còmpta en miliers, aqueu de menirs e d’estèlas aniconicas per centenas e mai ò mens doas centenas de mai per leis estatuas menirs. Sabèm pas quant d’estèlas aniconicas son en fach d’estatuas menirs usadas amb lei sègles.
Lo regropament d’estatuas menirs es una vision d’artista. De verai èron isoladas, amb una excpcion soleta ais Ardaliès.
Musée de préhistoire de Saint-Pons de Thomières. Drechs reservats.
Lo grop de Sant Ponç, que lo musèu li es consacrat, foguèt definit d’après lo jaç de la Bauma de Resplandi, cavat dins leis annadas 1050 per Gabriel Rodriguez. Un de sei marcaires es la forma asimetrica de sei ponchas de sagetas.
Aquel esfòrç remarcable sus lo plan de l’arquitectura funerària e simbolica se retròba pas necessàriament dins la construccion domestica e la produccion materiala. Leis abitats dau centre e de l’est occitan occupan tot l’espaci disponible, dei planas litoralas ai còlas, garrigas e montanhas bassas. Au IVen millenari, son pas pron dens e lei vilatges son pas fortificats coma lei camps dei Matignons (veire per exemple lo Brugàs a Valabriç). Leis ostaus son pron sovent a pèira eissuch e an pas la talha dei maisons de fusta de l’oèst ni dau nòrd dau Massís Centrau.
Lei sepulturas rescondon pas d’armas de pèira preciosa e lunchenca, coma aquelei de Bretanha, lei terralhas son pas finas e gaire ornadas. Coma a Verasan, la variscita catalana es emplegada per lei belòrias e l’ornament corporau, mai sensa la magnificéncia deis elèits bretons. Dins lo simbolisme, lo pastoralisme sembla de predominar. En tot cas, la mar a pas mai l’importança que podiá aver au cardiau ò per lo neolitic mejan de Bretanha e lei volames e autrei aisinas agricòlas an pas encara la plaça que prendràn plus tard dins lei representacions.
Encara mai a l’est, en Provença rodanenca, maritima e centrala, leis definicions dei culturas, de sa cronologia e dei domenis son encara fluctuants, tant per lo neolitic recent que finau. Per una granda part, lo chassean se prolònga sota la forma d’un chassean recent. Au sud, la cultura de la Corona deu son nom a una plaja celèbra dau Martegue (tanben a Istre e Vauvenarga). Prolònga l’ensems gardés e rodanenc e pòt èstre a l’origina de quauquei realisacions megaliticas (leis ipogèus de Fòntvielha datant bensai de la segonda mitat dau IVen millenari), mai sensa la profusion lengadociana. Sei realizacions forniguèron pas un seguit dirècte a la creativitat que resultèt dins leis estèlas chasseanas mai, deis Aupilhas jusca dins lo Var, a laissat de traças d’un art figuratiu fòrça esquematic notament sota la forma de pintaduras dins leis abrics sota ròca (abric Otello a Sant Romieg, la Bauma Pintada a Sant Savornin d’Ate, abric deis Eissartenas au Vau).
Dolmen de l’Ubac e ipogèu dau Castelet a Fòntvielha.
· Au masatge de Lumieras a Gòud en Vauclusa, lo dolmen de l’Ubac foguèt descubèrt a l’ocasion d’una aiga gròssa dau Cavalon en 1994. L’estudi de son mobilier a mostrat que son premier emplec datava de 3 350–2 900 AvC.
· Lòngs e fons, leis ipogèus de Fòntvielhas (ancianament «ipogèus d’Arle») son a còp qualificats d’alèas cubertas. Clic : crèdits e legenda
Dins la montanha, un ensems de faciès denomenat amb prudéncia «complèxe liguroprovençau» dona mai de substància a la tradicion grafica amorsada quauquei sègles aperavans a l’entorn dau mont Bego, dins la Vau dai Meravilhas e aquela de Fontanalba.
▸ Fòcus sus leis esculturas rupèstras de la Vau dai Meravilhas
Arqueò d'Aquí 