De m-onte venguèron? Èran germanics o cèltas? Estrabòn, Plutarc, Tacit e mai d’un autor grèc ò roman nos an contat que quitèron lo Jutland puei traversèron la Germania fin qu’a entrar en contacte, e en conflicte, ambe leis aligats de la Republica de Roma sus lei ribas dau Danubi en 113 AvC. Son lei cimbres ò cimbri (coma lo Himmerland dins lo nord-èst de la peninsula de Jutland ò coma lo radicau celtic que subreviu dins l’irlandés cim « tribut », cimmid « presonier, pilha »?) e lei teutòns ò teutòni (coma Teutatès, lo celèbre dieu gallés de la tribú ò coma lei noms de pòbles germanics Deutsch, Theude?). Si son aligats ai ambrones, ais originas escuras, e ais helvetii tigurini que son cèltas sensa dobte possible. D’unei de sei caps an de noms en rix coma lei gallés e seis usatges mesclan de costumas conegudas coma celticas e d’autrei, germanicas.

Aquò rai. Aquesto mesclum d’òmes, de fremas e d’enfants a barrutlar en recèrca d’una tèrra per si li fixar siguèt vist coma una menaça per lei romans que si rementavan encara lo saquejament de Roma per lei cèltas, quasi très sègles mai d’ora. D’autant mai que, dins lo temps, lei legendas e lei racòntes avián donat an aquel eveniment una dimension qu’a probablament pas agut.

Roma a combatut lei cimbres e lei teutòns durant dètz ans, dins lo Reiaume de Norica puei mai que mai dins sa provincia tota nòva de Gallia Transalpina, que sa capitala, la Colonia Narbo Martius, veniá tot just d’èstre fondada. Lei guerriers barbares an impausat ai sordats romans de desfachas importantas a Noreia, a Burdigala (Bordèu), an Aurasio (Aurenja) sustot, que sa batalha venguèt un destastre m-onte periguèron doás armadas romanas.

Es Caius Marius, generau renomat, vinceire dei numides en Africa dau Nòrd dau temps de la guèrra contra Jugurtha, que venguèt au secors de Roma. Dos ans de reng tornèt organizar leis armadas romanas en Gàllias puei si confrontèt tot de bòn ai teutòns e ais ambrons en 102 AvC, pròchi d’as Ais. Enterin, Marius aviá recampat dins la region d’Arle cinc legions, totalisant 30 000 sordats ciutadins latins e 10 000 auxiliaris. Lo proviment d’aquela tropa èra portat per mar despuei Ostia, lo pòrt de Roma.

Pendent l’ivèrn de 103-102 AvC, Marius faguèt bastir un canau navegable per permetre ai naus de mar de montar fins qu’en Arle e evitar un descargament. D’efèct, an aquela epòca lei brancas dau bas Ròse èran pas praticables per de vaissèus ambe un tirant d’aiga de 1,2 m fin a 3 m. Estei fossae marianae, que son a l’origina dau nom de la vila modèrna de Fòs, son la construccion idraulica romana mai anciana dins lei Gàllias. Coma èra sovent lo cas ambe lei romans, sa bastison aguèt tanben una foncion unificatritz e permetèt a l’armada d’èstre ocupada dins l’espèra dei combats.

Lo canau siguèt la proprietat de Marselha puei d’Arle que ne’n faguèron un usatge economic. Son sovenir a subreviscut a travèrs lei sègles mai son emplaçament exacte es estat perdut dins una memòria tant mausegura e enfangada coma son lei palús dau deltà dau Ròse. Dempuei, de generacions de sabents si son confrontats a la recèrca dei fossae marianae. Multidisciplinària per esséncia, aquela aventura scientifica pertòca a l’istòria, a la geologia, a l’idrologia e ben segur a l’arqueologia classica e sota marina. N’avètz aquí quauqueis etapas.

Dins lei fònts anticas, lo nombre marcat de brancas dau Ròse chanjava fòrça ambe leis autors (Apollòni de Ròdes, Posidòni, Diodòr de Sicília, Estrabòn, Polibi que cita Timeu que cita Piteàs…), çò que podriá èstre lo rebat de l’inestabilitat dau litorau. Una aglomeracion maritima (statio) si desvelopèt tre l’antiquitat alentorn dau Gof de Fòs. Son ròtle precis es discutit: pòste de doana, avantpòrt d’Arle ò pòrt vertadier en usatge après l’abandon dei fossae marianae.

Tre lo sègle XVIII, l’emplaçament dau pòrt es situit en gròs, mai pas encara aqueu dau canau. En 1906, Michel Clerc prepausa un traçat sus la basa de la topografia dau gof e dei fònts literàrias. Marius auriá religat una branca anciana situida dins lo deltà (lo Ròse d’Ulmet) ai palús e lagunas a l’est, e lo canau destraucariá au grau dau Galejon. Fins ais annadas 1930, leis autors son d’aqueu vejaire (Ernest Desjardins en 1876, Léopold-Albert Constans en 1921, Albert Grenier 1934).

Après la seconda Guèrra Mondiala, de còlas de sotaires an començat a cabussar dins la cala de Sant Gervai per li cercar de traças materialas. A la debuta, son mai que tot de collèctas individualas que bòrdan lo pilhatge de site, puei d’associacions son creadas en vista d’organizar un trabalh mai respectuós. Entre 1976 e 1977, una necropòli negada li siguèt trobada, ambe una vintena d’estelas e d’autars funeraris. Una estela de mai esperèt 1994 per èstre sortida. L’ensems data dei sègles I e II ApC. Gaire de temps après, lei vestigis d’un atalier de calens tanben dau sègle II son estats trobats en tèrra, dau temps de la bastison dau fare en 1978.

An tanben trobat d’espavas: una datada dau sègle VII ApC en 1983 e doás dei sègles II e III ApC en 1990. Totjorn en 1990, d’estructuras rectangularas son mesas en evidéncias. Son interpretadas coma un calabèrt per lei batèus.

En 2014 e 2015, es la prospeccion acostica qu’es emplegada per fixar la forma d’un complèxe de granda talha dins la cala. De sotas mai scientificas permetan de cartografiar sistematicament lei vestigis. Lei pròbas s’acumulan qu’avèm aquí lo pòrt antic.

L’activitat dau pòrt de Fòs èra granda dins l’antiquitat. A demenit au sègle III e a pas retrobat son importància avans lo sègle XX, ambe l’industrializacion dau complèxe de Fòs-Lavera.

Per quant au traçat dau canau, un estudi plaeoenvironamentau de 1999 a desafortit en partida l’ipotèsi de Michel Clerc. De carotatges permeton de mostrar que la còsta anciana si trobava en arrier d’aquela que que prepausèt, au mens per la partida en avau dau canau. Lo trabalh de Claude Vella e sa còla si perseguisse ambe una publicacion de 2016. Mòstra una mobilitat dau litorau dins l’antiquitat qu’èra pas sospichada.

La descubèrta en 2010 de mobilier ceramic antic avau dins lei tèrras a favorizat l’emergéncia d’una ipotèsi nòva: lei fossae podrián passar au nòrd dau pòrt, per lei palús dau Vigueirat. En 2012, de prospeccions per sondatge dau sòu, ambe una asta de metau, an provat l’existéncia d’un canau que segisse mai que tot la direccion dei palús puei si corba au nòrd per rejonher lo Ròse.

Fin finala, un article publicat li a quauquei setmanas en abriu de 2025 per Joé Juncker e autrei si tòrna vèrs lei descubèrtas fachas lei darnieras annadas. Existisse ben una «anomalia» geologica dins lo relarg dau Vigueirat, qu’aparéisser sus lei relevats electromagnetics e que s’acòrda ambe çò observat dins lei caròtas de sediments. Es un escavament directament fach dins lo sòu, que li arriba de ribejar de zònas de descubèrtas d’objèctes e d’estructuras anticas, de qué: 69 pèças de ceramica romana, doás estacas de fusta e doás plataformas de paviment. Lo radiocarbòni confirma una epòca romana, entre lo sègle I e lo sègle IV ApC per leis estacas e entre lo sègle V AvC e lo sègle IV ApC per lei matèrias organicas presentas sus lei plataformas.

Lo canau a poscut èstre reconstituit ambe l’ajuda de la geofisica. Seguisse probablament la dralha d’un paleo-canau d’origina naturala e jonhe l’anciana laguna, que remontava fin qu’ai palús dau Vigueirat de v-uei, a una anciana branca dau Ròse. Ambe 30 m de larg, seriá de talha a laissar passar de batèus romans relativament grands – tot bèu just, aquela dimension es sembla an aquela d’autrei canaus romans. Ensin, es compatible ambe la tòca de contornejar la partida dau flume inaccessibla per la navegacion. Una activitat pròchi lo canau es encara possibla alentorn dau sègle IV. S’acabèt quora lei bocas dau Ròse èran vengudas navegablas e lo canau fòra usança.

Leis autors apèlan ambe prudéncia a mai d’estudis e evòcan l’existéncia assegurada ò ipotetica d’autrei canaus mai recents, de l’Edat Mejan ò dau sègle XVI per exemple. Pasmens, leis indicis son en nombre per datar aqueste d’aicí dei temps romans.

Semblariá que siá trobat, lo canau de Caius Marius!

Referéncias

• «Archaeologists may have finally discovered famous ‘lost’ canal built by Julius Caesar’s uncle» Per Taylor Mitchell Brown, Live Science, 26 de març de 2025.
• «Geoarchaeological evidence of a buried navigable Roman canal in the Rhône delta (France): The Marius canal hypothesis», Joé Juncker, Ferréol Salomon, Corinne Rousse, Grzegorz Skupinski, Yoann Quesnel, Minoru Uehara, Iscia Codjo, Nicolas Carayon, Benoît Devillers, Claude Vella, Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 62, Abriu de 2025.
• «Fossae Marianae, le système portuaire antique du golfe de Fos et le canal de Marius : un état des connaissances archéologiques». Souen Fontaine, Mourad El Amouri, Frédéric Marty, Corinne Rousse e autrei. Numèro tematic de la Revue archéologique de Narbonnaise, tome 52, 2019. Aicí avètz un dorsier de 140 paginas consacrat au subjècte.
• Lo site Remonter le temps de l’IGN permet de retrobar leis ancians toponimes maugrat que la geografia dau luec siá fòrça borrolada per leis installacions industrialas modèrnas.