I. Lo Mosquetari dau Rèi

Carles de Batz de Castèthmòro, comte d’Artanhan pòrta lo nom d’un borg de Bigòrra fòrça pichon, e es nascut dins un vilatge d’Armanhac encara mens grand, s’es possible. Pasmens, sa renomada es immensa.

A Lupiac, lo castèu de son enfança es totjorn aquí. Sus la plaça dau vilatge, una estatua, erigida fierament au mitan d’ostaus de mièg-fusta pintorescas, e un musèu dedicat testimònian qu’èra aquí que lo mai celèbre dei mosquetaris nasquèt en 1611. Entre 1611 e 1615, se volèm èstre precís. Sabèm pas exactament.

L’istoricitat dau gentilòme es pas discutida mai çò que conoissèm de sa vida es incertan. La fònt mai anciana data de 1700 e provèn d’un ancian sordat , vengut òme de letras, Gatien de Courtilz de Sandras. Publicator d’una dei mai ancianas revistas en lenga francesa, autor de pamflets e de romans istorics, Courtilz de Sandras a tanben escrich de pseudomemòrias de grands òmes que mesclavan realitat e invencions romanescas. Lei «Memòrias de Monsur d’Artanhan, Capitani Luòctenent de la premiera Companhia dei Mosquetaris dau Rèi» èran dau nombre. Lo document es frustrant per que revèla que l’òme escondut darrier lo mite èra pron conegut, ò jutjat pron interessant una generacion après sa mòrt, per motivar l’escritura d’un libre, mentre que, dins lo mèsme temps, cobrís ambe lo veu dau dobte una partida dei fachs que descriu.

Per son paire, descend dei Batz de Castèthmòro, de cu la noblesa es mal assegurada mai qu’an un castèu a Lupiac. Per sa maire, descend dei Montesquius, senhors d’Artanhan. Es l’arquetipe dau capdèth de Gasconha, dins son sens etimologic de « captau », mai que de « cadet ». Dins la França baròca, aqueleis òmes joines venguts de tèrras pauras d’Occitània esperavan de montar en renom e en poder per leis armas, a l’imatge d’Enric de Navarra, «lo bearnés» vengut rèi d’una dei nacions mai impotanta en Euròpa.

Carles de Batz intra dins lo còrs dei Gardas Francesas devèrs 1630, participa ai operacions militàrias d’aquelei pontannadas puei ven mosquetari sota la proteccion dau Cardinau de Mazarin dins la companiá m-onte son fraire èra ja intrada davans eu. Fidèu sosten de Louis XIV dau temps de la Fronda, monta progressivament fins a integrat lo còrs de la Promiera Companiá des Mosquetaris en 1658 e n’assegurar lo comandament. Es un òme de fisança, que lo rei utiliza per de missions delicatas coma l’arrestacion de Fouquet e incarceracion de Lauzun. S’es restat fidèu a sa memòria de Gascon (seriá tornat a Castèthmòro a l’occasion d’un passatge dau cortegi reiau a Vic de Fesensac), l’Occitània l’a conegut mens tendre quand a participat a la repression de la revòuta païsana coneguda sota lo nom de Revòuta de Rore, en 1669, en Vivarés. Sota seis abits magnifics, aquel òme que frequentèt lei salons de conversacion dau Grand Sègle es demorat un sordat. Brevament governor de Lilla, siguèt de marrida fama bòrd de son estile de govèrn tròup rugós.

Evocacion dau d’Artanhan mosquetari.
Clic : crèdits e legenda

En 1672, Louis XIV declarèt la guèrra ai Províncias Unidas (lei País Bas). Au sèti de Maastricht, lei « Mosquetaris Grís » venguèron renforçar l’amarda reiala. Ailà, d’Artanhan siguèt tudat lo 25 de juhn de 1673 d’un còup de mosquet en la tèsta segon lo testimoniatge de William Alington, gentilòme irlandés. Aicí s’acaba l’Istòria e comença la legenda. Si ditz que quatre mosquetaris an laissat la vida per recobrar son còrs sota lo fuec deis enemics. A mens que siá estat portant morent au fòrt d’Elvenschans… E la memòria s’es perduda dau luec de sa sepultura.

La memòria de d’Artanhan s’es pas perduda a Maastricht
Clic : crèdits e legenda

Alexandre Dumas s’inspirèt de Courtilz de Sandras e s’emparèt de la vida dau Mosquetari per escriure tres romans d’aventura pintorescs, plen de fòga e de galantariá, d’amistats virilas, d’intrigas amorosas e de manipòlis. D’aquelei tres libres, lo promier e mai conegut intrèt dins lo club estrech dei caups d’òbra a escala mondiala. D’Artanhan venguèt puei una figura universala. En mai d’un sègle de cinèma, siguèt l’eròi d’una quarantena de filmes, filmes de television e dessenhs animats e siguèt incarnat per mai de cinquanta actors diferents.

A mesura que grandissiá lo mite, d’istorians si son succedits per reconstituir lo percors dau d’Artanhan istoric. Pron d’elei an assaiat de retrobar sa tomba.

II. Tres cent cinquanta tres ans après
(ò: lo vièlh òme e la glòria)

Despuei de temps, la Sint-Petrus-en-Pauluskerk (gleisa dei sants Pèire e Paul) a Wolder, un barri a l’oèst de Maastricht pròchi la frontiera ambe la Belgica, èra au nombre deis ipotèsis. Ensin, la francesa Odile Bordaz a demandat de li menar de recèrcas, mai la parròquia a refusat de li donar son acòrd. Pasmens, Odile Bordaz es pas una amatritz folastra mai una especialista reconeguda dau Mosquetari. Istoriana e doctora en istòria de l’art, siguèt conservatritz ò administratritz de mai d’una institucions partimonialas d’escala nacionala. Es l’autritz d’una trilogia dedicada a la vida de d’Artanhan e dei mosquetaris, e tanben una conselhera istorica per lei filmes que li son consacrats. Li devèm d’importantas descubèrtas fachas ai Arquius Nacionau e relativas a la descendéncia dau Gascon.

Adonc, vaquí qu’en febrier d’aquesta annada, quora d’òbras èran a si debanar dins la gleisa, una partida dau sòu s’escagassèt e revelèt la preséncia d’una esquelèta. Ara, un personatge sepelit sota l’autar dins lo còr d’una gleisa es quauqu’un de promier reng. Seriá pas lo Capitani Luòctenent de la Promiera Companiá des Mosquetaris dau Rèi de França? Jos Valke, lo diacre de Sint-Petrus-en-Pauluskerk, signalèt la descubèrta e s’adreicèt a l’arqueològ Wim Dijkman.

La gleisa de Wolder (Maastricht) m-onte d’Artanhan podriá èstre sepelit
Clic : crèdits e legenda

Wim Dijkman ni mai es pas un debutant. Referenciat sus Academia.edu coma un cercaire independant, siguèt 40 ans de temps arqueològ municipau a Maastricht, e mai conservator responsable dei colleccions arqueologicas e culturalas dau patrimòni de la vila. A son actiu, son au mens un vintenau de publicacions despuei leis annadas 1990: Edat dau bronze, conquista romana, antiquitat tardiva e promier Edat mejan… E de segur, coma mai d’un abitant de Maasticht, s’interèssa au «mistèri d’Artanhan». Despuei 28, çò ditz. Ò despuei totjorn. Aquò’s de notorietat publica.

Lo divendres 13 de març de 2026, la sepultura es cavada e la novèla s’espandís dins lei País Bas, puei en Euròpa, en Americas e tota la planèta: son retrobats lei rèstas de d’Artanhan! Wim Dijkman, modèste, e Odile Bordaz n’apèlan a la prudéncia scientifica, mai basta pas. En pauc de jorn, totei lei revistas, tota la pressa, tot Internet li son de son article. Outra l’emplaçament dins la gleisa, leis autreis indicis son la preséncia d’una pèça de moneda francesa e d’una bala de mosquet au nivèu de son pitre. Se l’òme èra estat unsimple sordat mòrt li a 350 ans, aquò bastariá benlèu per una identificacion, mai l’importança de la descubèra implica un demai de rigor. Lo solet metòde scientific a la talha dau defís es la comparason ADN ambe un membre de la familha de d’Artanhan, e ne’n podèm trobar bòrd que ara sa descendéncia es traçada. Leis ossaments preciós son levats de tèrra de paur dei pilhaires de tombas. Un escapolon n’es tirat e mandat a un laboratòri a Munich per analisi.

Lo divendres 24 d’abriu, a l’atge de 70 ans, Wim Dijkman es onorat au nom de la Corona dei País Bas coma Cavalier de l’Òrdre d’Orange-Nassau.

Lo diluns 18 de mai, una visita suspresa de l’Inspeccion dau patrimòni, accompanhada per la polìcia, es facha en cò de l’arqueològ. Demandan la restitucion dau tròç de braç e dei doás dents que Dijkman aduguèt de Munich.

Lo dimècres 20 de mai, Wim Dijkman es arrestat per la polícia.

De qué s’es passat? Per comprendre l’embolh, fau destriar son aspècte juridic e administratiu de son aspècte scientific e metodologic.

Dijkman comencèt a excavar tre la debuta de febrier, sensa autorizacion de la municipalitat. Lo diacre, e membre d’una fondacion consacrada a la recèrca, pensèt pas que fauguèsse un accòrd legau per cavar. Son-ti lei gèsts pas pron tecnics de l’arqueològ que l’an sosprés? En tot cas, la vila siguèt avisada per la paròquia lo 2 de març, quand una bèla part deis ossaments èra deja au jorn. La municipalitat organizèt de cavaments de sauvaments e lo 13 de març, es una còla oficiala de l’Universitat dei Sciéncias Aplicadas Saxion, venguda de la vila de Deventer, que tornèt prendre lo site en mans.

Lei cercaires de Deventer an totei lei ossaments prelevats sus lo site en sa possession per analisi, fòra l’escapolon prelevat per Dijkman que l’a portat tot solet au laboratòri de Munich. A la demanda deis arqueològs oficiaus, Munich prepausèt de lei tornar per la pòsta. Dijkman jutgèt aiçò pas pron prudent e s’anèt lei quèrre en Alemanha. Mai leis a pas tornat a Saxion, çò que lo mete en infracion ambe la lèi sus lo patrimòni, per quenta totei lei vestigis arqueologics son la proprietat de la municipalitat. D’aquí l’inspeccion dau 18 de mai. Dijkan declarèt a la delegacion que leis òs èran pas en sa possession e que lei placèt en seguretat en cò d’un amic. La polícia n’acordèt pas sa fisança an aquela declaracion e aiçò menèt a l’arestacion dau 20 de mai.

Maugrat lei susceptibilitats e lei questions d’ego, aquela istòria de reponsabilitats administrativas auriá poscut trobar una solucion mens penosa, se li aviá pas agut en dessota un enjuec scientific vertadier. Per que, dins sa precipitacion e a trabalhar solet, Dijkman a comés de fautas majoras dins son protocòle. Manipulèt leis ossaments ambe sei mans nusas. S’es tengut drech dins la fòssa, quora presentèt leis òs a l’occasion de presas d’imatge fotograficas e vidèos. E coma manquèt a la costuma de cavar un espaci large alentorn dau còs, per protegir lei tròbas e evitar tant que si pòu de mètre lo pèd dessus, es possible que n’i ague de degalhs. Pièger encar, a pas fach lei relevats de terren ambe seriós e a pas desseparat lei òs coma si deu. La consequéncia es que lei cercaires de Saxion son de faire vò a posteriori, çò qu’es ben mai difficile e incertan. Pensan que lei rèstas de mai d’un defuntat son estat mesclats. Ambe aquò, es ben possible que l’identificacion formala siá compromesa.

Alòr, fàcia an aqueu malaise, per pas dire aqueu desastre, es pas simple de se formar una opinion. Quent es Wim Dijkman? Un scientific incompetent que capitèt d’amagar sei limitacions pendent 40 ans, a l’ombra d’una institucion locala gaire exigenta? Ò un vièlh arqueològ, tant entosiasta de son subjècte que laissèt tombar sa garda e ignorèt lei precaucions de basa? En aqueu cas, son destin de sabent que pensèt d’acabar sa carriera sus un succès espectaclós mai que metèt en dangier l’interpretacion de sa tròba amòr de tròup de febrilitat prend una dimension quasi tragica.

L’enquista de polícia si perseguís. Wim Dijkman tornèt lei darriers òs a la còla de Saxion e la polícia li a rendut sa libertat. L’arqueològ, lo diacre Jos Valke e sa fondacion fan l’objècte d’investigacions per establir lei responsabilitats.

L’enquista arqueologica tanben fa avans. Una conferéncia de pressa es anonciada per lo 17 de junh.

Referéncias

• Dins la promiera fervor : una anóncia de la descubèrta sus lo site tras que seriós deis edicions Faton.

• Ambe lo ponch de vista dei Neerlandés: una version de la mèsma anóncia dins un article de Courrier International.

• Lei pressions de la comuna an provocat la colèra de Dijkman, indignat. Es un article en neerlandés de Die Nieuwe Ster, aurètz benlèu de vos far ajudar d’un traductor automatic.

• L’arrestacion, dins un article en neerlandés de AD e dins un autre en anglés dau NL Times.

• Leis aspèctes juridics dins un article dau Dutch News (en anglés).
• E lei problèmas scientifics dins un article dau NL Times.

Puei se descrubrir Monsur d’Artanhan vos interèssa mai que la recèrca de sa sepultura, podètz:

• Legir sa promiera biografia per Courtilz de Sandras, sus lo site dau projècte Gutenberg

• Gaitar la vidèo de l’emission Secret d’Histoire de France Télévision que li es estat consacrada. Li veirètz Stéphane Bern, animator, mai tanben Odile Bordaz e Wim Dijkman.