Coneissètz benlèu Jean-Marc Thénoux? Es lo director e cofondator de l’ecomusèu de la Santa Bauma, dau nom dau celèbre massís a l’oèst dau Var qu’auriá abritat santa Maria Magdalena dins la segonda partida de sa vida, seguent lei legendas. L’ecomusèu es estat istoricament associat a l’IEO per lo biais de Robèrt Perroto-André, un autre membre fondator.

Jean-Marc Thénoux, doncas, òme de tria, engatjat dins sa region e dins la defensa de son patrimòni, ven de publicar un libre a prepaus dau celèbre e fòrça discutit site arqueologic dau Closel (Glozel, en francés). Li demanda que lo trabalh sus lei objèctes trobats sus lo site e tota son interpretacion sián repres ambe una apròcha objectiva per tornar metre la conoissença au còr dau debat. Va ben. Fariá pas mau de desbarrassar tot de bòn aquela istòria deis afrontaments d’ego per tornar ai fachs.

E se lei garrolhas vos interessan pas, e mai fugan scientificas, podètz sautar tot lo passatge.

Malaürosament es un exercici dificile e cadun tende a dire «objectivitat» sei proprei prejutjats. Jean-Marc Thénoux clama que pretendre que lei artefactes trobats au Closel son de còntrafaiçons es «La plus granda fake news de l’arqueologia». Lo sieu títol, «la Vérité qui dérange !», es explicite: luench d’amaisar lei debates, vòu tornar a la polemica.

D’efèct, se li pensam, li a pas tant de possibilitats:

• siá lo site es autentic,
• siá Émile Fradin, son inventor e museograf es un faussaire,
• siá es un òme enganat qu’a passat sa vida dins un pantais.

Alòr, per rendre son onor a l’Émile, Jean-Marc Thénoux s’es fach un «closelian». Ambe la tòca de lavar Fradin de totei sospicions, nos rementa que la Justícia tant coma l’Acadèmia l’an pas trobat messorguier. Verai. Mai, se leis avís deis institucions li semblan aicí d’arguments valides, li agradan mens quora, per lo biais deis arqueològs assemblats en comission scientifica, arrivan a la conclusion que lo site pòu pas èstre preïstoric. Segur que l’embròlh que caracteriza l’istòria dau site laissa de plaça a de dobtes ponctuaus, mai l’estudi de 1983-84 es arribat a conclure dins lei grandei linhas: lo Closel es pas neolitic.

Vau pas reprendre aicí chascun de sei ponchs, mai Jean-Marc Thénoux defende l’existéncia d’un faciés neolitic regionau e fòrça atipic. Pasmens saup tanben la dificultat d’aver sus la mèsma tauleta d’argiela d’escrituras associadas a de dessenhs de cervis, ambe un grafisme paleolitic.

Lei mèdias, elei, regardan pas au detalh; lei «mistèris dau Closel» li agradan amòr de son perfum de soupre. Es interessant de constatar coma la pressa titra aisidament sus lo retorn de l’«afar» (dins un article de Var Matin qu’es estat repres lèu lèu per d’autrei).

Despuei un sègle, lei motivacions dei partisans de l’autenticitat an pas tant bolegat: li a totjorn lo plaser de si racontar l’istòria «a la Novè Grané» dau brave païsan còntra lei scientifics ponchuts e croiançurs (aquò vòu dire «vanitós», a Marselha), e li a totjorn la volontat, fòrça mai suspècta, de mostrar l’existéncia d’una paleoescritura europèa anteriora ai glifes sumerians e egipcians. Ben de monde li a totjorn pas renonciat, maugrat totei lei pròvas.

Mai lo fiasco scientific dau Closel empecha pas de si pauvar seriosament la question de la plaça de l’Euròpa dins l’istòria dei promiers escrichs.

Lo site eponim e l’abitat dins la cultura de Vinča
Clic : crèdits e legenda

La cultura de Vinča es la melhora candidata per l’existéncia d’una forma de protoescritura, s’es pas de paleoescritura vertadiera.

Vinča es lo nom d’una comuna a la confluéncia dau Danubi e de la Bolečica, dins lo district de Belgrad, la capitala de Serbia. Es mai que tot lo site eponim de la mai celèbra dei culturas neoliticas d’Euròpa Centrala, aparentada ambe lo grope que li dién Vièlha Euròpa despuei lei trabalhs de Marija Gimbutas dins leis annadas 1970. Ambe sei diferentei variantas, aquela cultura s’es espandida sus una vasta superficia, au nòrd e au centre de la peninsula dei Balcans e fins au sud de la Romania, e a durat mai d’un millenari, entre 5 400 AvC e 4 500 AvC ambe de prolongaments fins en 3 500 AvC. En Occitània e dins tota l’Euròpa de l’oèst, aquelei datas serián de la segonda mitat dau Neolitic ancian e au Neolitic mejan mai dins la region dei Balcans, correspòndon au Neolitic recent e a l’Eneolitic, que la cultura de Vinča es la promiera d’aver accedit a la metallurgia en Euròpa.

S’es dificile de parlar de centre religiós, es segur que Vinča a agut un raionament dei fòrts dins lo domeni simbolic. Tanben a Parța, en Romania, es possible de parlar d’un sanctuari vertadier, ambe un bastiment especific d’usatge comunautari. Santuari mai que temple benlèu, per tot çò qu’aqueu mòt compòrta coma sota-entenduts, notament l’existéncia d’un grope sociau especific associat a son servici, çò qu’es pas provat aicí.

Mai que tot, Vinča a ennegat tot lei país alentorn ambe de centenas de figurinas zoomòrfas ò antropomòrfas, que sa foncion es encara discutida mai de qué una partida a servit sensa dobte a de rituaus.

La cultura de Vinča es coneguda per seis estatuetas d’argielas
Clic : crèdits e legenda

Leis estatuetas son d’argielas e tant estandardizadas coma si podiá d’aqueu temps. La forma mai caracteristica es aquela de la frema ambe de grands uelhs lòngs ò exorbitats e un visatge triangular que li dona un pauc d’èr d’aver un bèc d’aucèu. Lo visatge e lo còr son sovent marcats de linhas que pòdon figurar de scarificacions, de pinturas corporalas ò dessenhar un viestit. La frema es de drech dins leis estatuetas ancianas e generalament sietada dins sei versions mai recentas. Existisson de variantas: de la pasta negra ò clara, ambe un enfant, ambe doás tèstas… Pron d’aquelei figurinas son traucadas, per ètre fixadas ambe de cordeletas. Son pas d’idòlas ò de fetiches au sens classic: fòrça nombrosas e gaire preciosas, son sovent gitadas de caire e rompudas. Dins aquò, l’ipotèsi magicoreligiosa es gaire remesa en causa. Un usatge limitat dins lo temps, per un rite ò un ensems de rites precís, es possible e fòrça compatible ambe lo pauc de suenhs que li son acordats tre que lo gèst simbolic es acabat.

Adonc dins l’enquastre d’aquela culutura, de vas trobats en abitats a Turdaș en Romania (5 300 – 4 800 AvC), pòrtan de signes linears ò curvilinèus que son grafisme evòca d’ideogramas. Lei sites de Banjica (Serbia, devers 5 000 AvC) e Karanovo VI (Bulgaria, 5 000 – 4 800 AvC) conoisson tanben de terralhas utilitàrias ambe de signes de la sòrta mai ò mens isolats. A Sitagroi (Nòrd èst de la Grècia, 5 000 – 4 800 AvC) , lei signes son gravats sus de pes e de fusaiòlas.

A Vinča-Belo Brdo (5 200 – 4 500 AvC), d’estatuetas tanben trobadas en contèxte domestic pòrtan de marcas gravadas dins l’argiela cruda, avans la cuecha. Au santuari de Parța (5 000 AvC), de figurinas ambe de signes son en ligason ambe un contèxte cultuau. Lei signes si retròban tanben sus de pichonei representacions d’elements arquitecturaus.

Mai lei sites mai renomats son aquelei de Tărtăria (Romania) e de Gradešnica (Bulgaria). Ailà, de signes abstrachs e de pictogramas figuratius son gravats sus de tauletas, dispausats en registres ò en linhas que li balhan vertadierament d’èr dei tauletas escrichas primitivas de Sumèr. Per rara que sián, son impressionantas e pesan lord dins la reputacion d’existéncia d’una paleoescritura dins la cultura de Vinča. D’efiech, aquela ipotèsi es venguda comuna despuei lei tròbas de Tărtăria en 1961.

Malaürosamant, lei dos sites patisson de defauts tecnics dins son esplecha, que complican son interpretacion. Lei 3 tauletas de Tărtăria siguèron trobadas ambe 26 figurinas d’argiela e de pèiras, e mai un braçalet de cauquilatges, pròchi lei òs cremats e desarticulats d’una frema. Mai la descripcion dau site es estat discutida e l’arquològ en carga si n’es jamai explicat. Ambe un objectiu de preservacion, son estat cuechas de mai per lei scientifics romans, de tala sòrta qu’una datacion dirècta per termoluminescéncia es ara venguda impossibla.

Lo contèxte arqueologic dei tauletas de Gradešnica, eu, es pas estat descrich ambe pron de suenh per ne’n tirar una estratigrafia coërenta.

Ambe aquò, lei datacions son alentorn de 5 000 AvC per leis unei, e alentorn de 5 200 AvC per leis autrei, mai li a ges de consensus, l’incertitud es granda e de datas 2 500 ans mai joinei an poscut èstre prepausadas ambe d’arguments rasonables. Tot aquò’s ben frustrant, au regard deis enjuecs.

Sus de tauletas, lei signes prenon d’èr d’una escritura vertadiera
Clic : crèdits e legenda

Alòr? Es una escritura ò n’es pas? Anèm començar per pauvar lo vocabulari. Una escritura es un ensems de signes traçats qu’an una significacion pròpria, e que pòu passar d’una persona a una autra sensa escambi orau entre elei. Dins sei versions mai arcaícas, si sòna paleoescritura. Una protoescritura, es un grafisme que li sembla dins sa forma mai qu’assegura pas la mèsme foncion de transmission. Ren obliga una protoescritura a èstre devanciera d’una escritura complèta, ni mai a n’èstre una version inacabada. Pòu èstre un sistèma simbolic significatiu en se, que sa finalitat es pas la transcripcion dau lengatge.

Ara, constatam:

• La raretat dei supòrts, que son notablament pauc nombrós per una civilizacion que durèt mai d’un milenari.
• La diversitat dei contèxtes onte les signes paréisson: domestic, rituau, funerari benlèu.
• La dificultat de metre en evidéncia una classa sociala d’escribas ò d’erudits, que dins la cultura danubiana lei ierarquias ò especializacions son pas signaladas, ni dins lei figuracions, ni dins lo mobilier funerari.
• Lo mescladís suprenant de pictogramas fòrça representatius (cabra, antropomòrfs) e de signes linears abstracts dins un mèsme luec e una mèsma temporada a Tărtăria quora avèm un corpus de signes mai complèxes sus lei tauletas de Gradešnica, sus lei estatuetas de Vinča-Belo Brdo e sus toei leis objèctes mai comuns.

D’estudis lingüistics son estats fachs de segur, en doás direccions inspiradas dei modèles ja seguits per destriar d’escrituras desconegudas. La promiera consistís a testar una varietat d’ipotèsis relativas a la lenga e au sistèma emplegats, quora l’autra es de classificar lei grafèmas e de calcular d’estatisticas. Lei doás metòdes butan sus la pichonetat dau corpus. Lei tentativas de deschiframent dirèctes an finit per dochar l’entosiasme dei cercaires deis annadas 1960-1990. Coma au Closel, si son acabadas per de prepausicions folassas e suspèctas, portadas per de rasonaments circulars e que ne’n disián mai sus lei idèas preconcebudas deis autors que sus la civilizacion de Vinča. Leis estatisticas (entropia, correlacions crosadas, …) an mostrat que lei signes son pas distribuits a l’asard. Forman un sistèma grafic convencionau estable dins lo temps. Podèm donc parlar de sistèma de notacion. Es pauc, mai es un fach. Totei lei publicacions qu’an temptat d’anar mai luench ambe lei matematicas mancan de fiabilitat: lo nombre de donadas tròup restrenh obliga a de regropaments dei signes e deis observacions en categorias, que totei son discutidas.

Dos arguments plaidejan còntra l’idèa d’una escritura:

1. La febla densitat e la varietat dei contèxtes son dificilament compatibles ambe leis ustages coneguts deis escrituras primitivas (administracion, comèrci, religion, marcas dau poder politic ambe per exemple lei listas de rèis).
2. L’abséncia d’evolucion cronologicament ordonada, quora lei tentativas d’escrituras passan normalament per divèrsei versions experimentalas avans de s’establir.

Son pas decisius e l’opcion demòra dubèrta, mai se lei signes de Vinča devián èstre interpretats coma d’escrichs en aquelei condicions, aiçò chanjariá fòrça nòstra percepcion de ben de cauvas. Aitant dire que lo nivèu dei pròvas exigit per va dire es aut, e es luench d’èstre agantat aquí. D’autrei possibilitats son ara retengudas en prioritat: de marcas de possession, coma de sòrta d’emblèmas ò encara de motius que nòtan pas una lenga, mai que son traçat es constitutiu d’un rite ò d’una partida d’un rituau. D’exemples etnologics existisson, ambe de supòrts diferents, coma: l’elaboracion dei mandalas, lo traçat de dessenhs rituaus dins la pousa e la cendre, ò lei pinturas corporalas dei Kayapós d’Amazonia.

Una autra paleoescritura, fòrça diferenta graficament mai dau mèsme periòde e d’una region pròcha, podriá èstre aquela de la tauleta de Dispilió, en Grècia. Es una tauleta en lenha de cèdre trobada en 1993 sus una illa artificiala dau lac de Kastoria, en Macedònia occidentala. Siguèt datada au carbòn 14 alentorn de 5 200 AvC. Se lo contèxte generau de la tròba es fòrça documentat (mai pas aqueu de la tauleta ela mèsma) es ara un unicum, es a dire un artefact sensa equivalent conegut, çò que rend impossibla quenta interpretacion que siá.

Demòra una question destorbanta: perqué tant voler que lei signes de Vinča fugan d’escritura? Li a de segur la reconstruccion plasenta d’una civilizacion matriarcala e pacifica per Marija Gimbutas que dòna l’enveja de li creire. Mai aicí tanben, la lectura d’una quantitat d’articles de pressa e de paginas Internet pòu venir malaisanta a fòrça de li trobar martelejat qu’es «en Euròpa» e «anterior de 1 500 ans ai mai vièlheis escrituras de Mesopotamia e d’Egipta». Vòlon li veire un succès dins un quadre de competicion civilizacionala. Ambe de formas mai recentas, lo mèsme etnocentrisme barrutla alentorn de Vinča que dau Closel ò, per èstre precís, alentorn de seis interpretacions. Mai qu a dich qu’una cultura ambe l’escrich èra superiora a una que l’a pas?

Mourâs-en-Vâlouère (ò Moras-en-Valloire), vilatge dau Daufinat.
Clic : crèdits e legenda

Mens conegut e mens discutit mai fòrça mai pròchi de nosautrei es lo site de Mourâs-en-Vâlouère (en francés: Moras-en-Valloire). Aqueu vilatjon de la Droma arpitana es situit a una desena de quilomètres dau domèni lingüistic nòrd occitan. Còmpta mai ò mens 680 estatjants e n’aguèt 4 000 a son plus aut.

A Mourâs, una còla que portèt un castèu fòrt dau sègle VIII fins au sègle XVII siguèt cavada e estudiada tre 1969 e per mai de 12 ans de temps. Lo site atèsta una ocupacion neolitica, ambe un abitat chassean que sa conoisséncia es preciosa. Mai la jaça la mai coneguda es protoistorica. A permes la descubèrta d’una ceramica de bèla factura cubèrta per de pictogramas esquematics e de signes geometrics. Maugrat una estratigrafia complèxa, an poscut la datar de la fin de l’Edat dau Bronze finau III, alentorn de 800 AvC.

L’artefact mai impressionant es un vas que sei cavaires li dián «plat n°1», e qu’es ara presentat au musèu de Valença. Compòrta un decòr de motius gravats e organizats en ceucles concentics, qualificats de «registres» per Alain Nicolas, l’arqueològ responsable dei cavaments e dei publicacions relativas au sites. D’unei registres son de frisas: lo segond se numerotam despuei l’exterior es constituit d’umans, totei identics e estilizats, que si tenon per la man; lo quatren es una frise complèta d’animaus, bovin ò chivaus fòrça esquematizats. Lo cèucle exterior compòrta de motius geometrics que presentan una simetria verticala ò de pareus de motius dispausats simetricament. Lei motius ò coblas son desseparats per de pareus de linhas verticalas. Lo ceucle tresen e lo ceucle cinquen presentan de signes ò de coblas de signes, totjorn desseparats per de linhas verticalas, que sa dispausicion es mens sistematica: òme esquematizat, svastika, ondas…

Lei tèsts dau «plat n°2» tanben son ornats de motius, dispausats en registres circulars e gropats per 1, ò 2, ò 3. D’autrei tèsts ornats, originaris de terralhas similàrias, son estats trobats. Lo signe mai conegut figura un carri de doás ròdas tirats per un pareu de buous. Aqueu pictogram es precedit per un signe geometric en forma de ziga-zaga verticau, enquadrat per doás linhas.

Ambe aquela descripcion s’acaban lei certituds. La foncion dei vas pòu pas èstre deducha dau contèxte.

D’autreis artefacts son estats trobats enluec, associats an un mobilier similar e tanben datats de la carniera entre Edat dau Bronze e promiera Edat dau Fèrri. Alain Nicolas a comptat una quinzena de sites que compòrtan de signes tanben observats a Mourâs, majoritarament alentorn de la vau de Ròse e de la costière mediterranèa, mai pas solament. Une escudèla notament, trobada dins una dei Baumas dau Cairoi a Chasèlas, dins la Charanta occitana, presenta una frisa lineara exteriora ambe de motius quasi identics. Sa jaça es estat datada au carbòn 14 entre 780 e 850 AvC. Es ara expausat au musèu d’Engoleime.

Avèm donc de sequéncias de signes convencionaus, estilizats e en nombre limitat. Alain Nicolas l’interprèta coma una «pictografia narrativa», e mai conclutz a una escritura en contèxte shamanic. Fa pas consensus. La relativa raretat dei tròbas e l’abséncia d’una organizacion estructurada comuna ai luecs concernits rend improbabla l’ipotèsi d’una foncion economica ò politica. Aiçò dich, entre lei purs motius decoratius e un escrich pròpriament dich mai d’usatge limitat, magicoreligiós per exemple, totei leis interpretacions son legitimas.

D’autrei sistèmas de notacion europèus son evocats coma de possiblas protoescrituras. Lo mai arcaïc, que siguèt anonciat trionfalament dins la pressa coma «de premícias de l’escritura dignas de nos far oblidar la Mesopotamia» e, mai prudentament, per lei cercaires coma un sistèma de signes convencionaus, data de 43 000 – 34 000 AvC. Quauquei 200 objèctes gravats eissits de la cultura aurinhaciana en Soàbia son estats estudiats per Christian Bentz e Ewa Dutkiewicz. Concluson a «de sequéncias de signes de complexitat comparabla [a l’escrich] [aplicadas] d’un biais deliberat, sistematic e convencionau». Sa densitat d’informacion seriá similara an aquela dau protocuneifòrme. Leis autors refutan dins aquò tota possibilitat d’una escritura vertadiera e notament tot liame ambe lo lengatge.

Lei gravaduras rupèstras de l’Edat dau Bronze en Escandinavia (petroglifs d’Alta en Norvègia, 6 000 – 3 000 AvC, e mai de Tanum e Ödeshög en Sueda, mai recents) an una estructura narrativa fòrça expressiva. De glifs son associats, mai geometrics e d’aparéncia arbitrària. L’ensems es estat qualificats a còup de protoescritura. La denominacion es encar mai discutibla per lei gravaduras de la Vau dai Meravilhas e dau mònt Bego, ai limitas orientalas d’Occitània, tant coma per aquelei de la Val Camonica en Lombardia orientala, que compòrtan tanben una part de signes geometrics convencionaus. A tròup dubrir la nocion, la risca exista de dire protoescritura tot sistèma simbolic, en oblidant de s’assegurar de la densitat e de la compausicion dei signes sus son supòrt.

L’escritura, consensualament reconeguda e utilizada sus un lòng periòde es apareguda independentament en 3 endrechs dau monde: en Orient Mejan, en China e en America Centrala. Ambe aquò, de sistèmas de protoescrituras son estat descrichs sus la planeta tota ò quasi.

La plus anciana preséncia d’escrichs coneguts e traçables en Euròpa es en Crèta e data de la fin dau IIIen millenari AvC. En Occitània, s’exclusèm la possibla experiéncia morassiana, l’escrich es arribat per la mar Mediterranèa au sègle VI AvC, ai temps istorics, alentorn de la fondacion de Marselha ò benlèu un pauc mai d’ora, ambe d’inscripcions cortas en grèc ò en etrusc sus d’objèctes importats dins l’Erau.

Referéncias

Sus lo Closel e son actualitat

• Per descubrir en occitan lo site e lei detalhs de l’afar, remandi a l’article consacrat en Arqueò d’aquí.

• Avètz aquí l’article de Var Matin/Nice Matin datat dau 5 de janvier de 2026 qu’anóncia lo libre de Jean Marc Thénoux.

• Lo libre es presentat aquí en cò sieu.

Sus Vinča e lo neolitic danubian

• Lo Dossier d’Archéologie n°220, « Civilisations du Danube » de febrier de 1997, Edicions Faton, a un article de fons que permete de situir la cultura de Vinča dins son contèxte e mai un focus d’Emilia Masson sus lei signes en debate.

• Se parlam de la cultura de Vinča, la referéncia a Marija Gimbutas es de passatge obligatòri. Sa sedusenta, optimista, feminista e un pauc New Age reconstruccion d’une Civilizacion de la Vièlha Euròpa a fach data dins leis annadas 1970 fins a 2000 e irriga encar mai d’un moviment culturau, maugrat lei nuàncias importantas aportadas per lei donadas de terrenh. Lo volum «The Language of the Goddess: Unearthing the Hidden Symbols of Western Civilization», Harper & Row, 1989, es una bòna apròcha de sei sintèsis, en liame ambe lei questions dei grafismes.

• Lo trabalh de referéncia en tèrme de recensament e de classificacion dei signes es aqueu de Shan Winn «Pre-writing in Southeastern Europe: the sign system of the Vinča culture, ca. 4000 BC», Western Publishers, 1981. La categorizacion es estada criticada coma arbitrària per Michael Mäder, especialista dei paleoescrituras que trabalha notament sus l’elamit ancian. Mäder refuta non solament l’ipotèsi d’una escritura a Vinča, mai tanben lo qualificatiu e protoescritura.

• L’exemple d’una prepausicion de deschifratge («La divessa orsa e la divessa aucèu son ben la divessa orsa») es dins la Neue Zürcher Zeitung, represa dins lo Courrier International dau 7 de decembre de 2005. Lo jornalista la qualifica prudentament de «quauque pauc especulativa».

Sus Mourâs-en-Vâlouère e sei terralhas

• Doás publicacions per Alain Nicolas son accessiblas sus la ret. Una de 1972 e una de 1978, ambe lo raprochament ambe l’escudèla de Chasèlas en Charanta.

• En 2009, Alain Nicolas a publicat ambe Jean Combier una sintèsi dau dorsier dins un libre intitulat «Une écriture préhistorique? Le dossier archéologique de Moras-en-Valloire», coeditat per La Mirandole e la Comuna de Mourâs-en-Vâlouère. Prefàcia de Jean Guilaine.
  Jean Guilaine siguèt au nombre dei cercaires qu’an provat en 1984 l’impossibilitat de l’ancianetat dau Closèl. Sa caucion mòstra coma lo seriós arqueologic prima a Mourâs. Lei datacions rendan possiblas una paleoescritura «experimentala», inspirada de modèles mai orientaus.

• Lei reproduccions dei terralhas ornadas son pas libras de drech mai avètz una fotografia dau «plat n°1» sus lo site dau Musèu de Valença.

Sus lei autrei candidats au titre de protoescritura

• La soleta publicacion relativa a Dispilió a comportar un imatge vertadier de la tauleta es un article de 2014 per Yorgos Facorellis.

• L’analisi estatistica dei signes aurinhacians de Soàbia es estat comentat dins Lo Monde lo 6 de març de 2026. Vos agradarà mai bensai la publicacion per leis autors.

L’imatge dau liame es la fotografia d’una tauleta de Gradešnica, gravada de signes triangulars e en meandres. Es estat presa par Vajsov e difusida sus Wikimèdia Commons en licéncia CC by-sa 3.0.