Lei mai grands flumes començan ambe modestia. Sus lo platèu de Langres, devèrs lei 446m d’altitud e au bèu mitan dau despartament de la Còsta d’Òr, li a una pichòta comuna nascuda de la fusion dei masatges de Saint-Germain e de Blessey. La comuna si ditz ara Source-Seine qu’es ailà que lo flume a son sorgent.

Alentorn de la Sèina quora es encar pas mai qu’un raiòu, tota una comba es amainatjada en pargue a la mòda parisenca. Lo prefècte Haussmann faguèt crompar lo parcan per la Vila de París en 1864 e organizèt l’espaci coma un santuari modèrne consacrat au flume que arròsa la capitala e mai grand vila de França. Lo pargue es dich Sources de la Seine, Sorgents de la Sèina, au plurau, que si li tròba sa fònt principala ambe tanben 6 autrei sortidas d’aiga, que son aitant de contribucions au riu naissent.

Lo pargue dei Sorgents de la Sèina
Cristòu Stécoli. CC by-sa 4.0.
Clic per lei legendas detalhadas.

Lo santuari dau prefècte es laïc, de segur, e seis estatuas son alegoricas, mai lo site siguèt un luec de culte vertadier per lei galloromans, au mens entre lo sègle I AvC e lo lo sègle IV ApC segon lei conoissenças que n’avèm au jorn de v-uei. Es ara un site màger de l’arqueologia borguinhona e pasmens es considerat coma estonablament pauc conegut.

L’Inrap li a programat una novèla campanha de cavaments espandida sus 3 ans de temps que debuta en 2026 e que l’an denomenada: «Ai Sorgents de Sequana, estudi dau santuari antic de Source‑Seine (Còsta d’Òr)». Es sota lo contraròtle scientific de la Direccion regionala deis afars culturaus de la Borgonha e dau Franc Comtat.

La zòna dei vestigis arquelogics dins lo pargue.
Clic: crèdits e legendas.

Quauquei descubèrtas fortuitas fachas au sègle XVIII e a la debuta dau sègle XIX an menat leis «anticaires» puei lei promiers arqueològs a si li interessar fòrça d’ora, mai lei cavaments mai ancians datan de 1836, ambe una campanha que durèt fins a 1842. Lo cavaire si sonava Chaussier-Morisot. Trabalhèt sota la direccion d’Henri Baudot, president de la Comission deis Antiquitats de Còsta d’Òr que ne’n publiquèt lo rapòrt. An retrobat lei fondacions d’un edifici rectangular de 54mx18m e sortit de tèrra d’ex-vòtos e d’ofrendas. La tròba mai importanta es una jarra que pòrta la mencion DEA SEQUANA RUFUS DONAVIT («Rufus l’a donat a la divessa Sequana»).

Fins an aquela data, Sequana (tanben ortografiat Σηκουάνας en grèc) èra un toponim e la forma antica dau nom dau flume. Clarament celtic, e mai se son interpretacion pauva quauquei problèmas ais especialistas, lo tèrme es geografic en cò de Cesar, Estrabòn e Plini l’Ancian. Estent la costuma celtica e latina d’associar de divinitats ai rius, e mai generalament ai luecs geografics, si sospichava l’existéncia d’un dieu ò d’una divessa d’aqueu nom. La jarra de Rufus li donèt una materialitat e leis ex-vòtos permetián de religar aquela ofrenda a un culte terapeutic.

La jarra trobada dau temps dei cavaments de 1836-1842 comportava un pòt ambe 830 monedas,
e mai 120 pichons ex-vòtos de bronze que figuravan de partidas malautas deis adorators
(còrs complets, sèxes masculins e femenins, pareus d’uelhs).
Musèu d’arqueologia de Dijon / Cristòu Stécoli. Drechs reservats.
Clic per lei legendas detalhadas.

Una segonda fasa d’estudi dau site data deis annadas 1926 fins a 1939, qu’Henry Corot li menèt mai d’una campanha. La tròba emblematica es aquela de l’estatueta en bronze de la Dea Sequana, drecha sus una barca en forma de canard, que tèn un fruch redon dins son bèc. Èra associada a una autra estatueta de bronze que figura un faune.

Lo plan dau santuari si complèta ambe la descubèrta d’una vasta piscina e mai de dos autres bacins. L’ensems dau sistèma idraulic es alimentat per tres sorgents, totei tres diferents d’aqueu mes en valor per leis ornaments modèrnes. La colleccion d’ex-vòtos, de pèira ò de metau, s’espandís.

Ex-vòtos de pèiras e estatua feminina.
Musèu d’arqueologia de Dijon / Cristòu Stécoli. Drechs reservats.
Clic per lei legendas detalhadas.

Après guèrra, lei cavaments reprenguèron ambe una novèla campanha, menada per Roland Martin e Gabriel Grémaud entre 1948 e 1953. Mai que de sortir d’autreis esculturas, lo trabalh si concentrèt sus la conoissença arquitecturala.

Mai la mai coneguda es la quatrena fasa, entre 1963 e 1969, dirigida un còup de mai per Roland Martin, ara en collaboracion ambe Simone Deyts. Sortiguèron dei molieras de centenas de tròç de rore escultat, dequé d’estatuas complètas. Òmes, fremas, tèstas, isoladas ò en gropes, animaus… constuïsson una colleccion impressionanta e justament renomada, ara depausada, après trachament de conservacion, au musèu d’arqueologia de Dijon.

La mòstra deis ex-vòtos de lenha escultada au musèu de Dijon.
Musèu d’arqueologia de Dijon / Cristòu Stécoli – drechs reservats.

La colleccion deis ex-votòs de lenha es excepcionala.
Clic: crèdits e legendas.

Lei monedas e mai la dendrocronologia aplicada ais ex-vòtos de lenha an permés de fixar lei datacions. Dau sègle I AvC, fins au sègle I ApC, lo santuari èra en exterior, constituit d’una simpla retenguda de fusta. Siguèt puei maçonada tot de bòn sota la forma dau bacin e lei temples siguèron bastits alentorn. Lo santuari aculhiguèt de rites fins au sègle IV ApC , que la cristianizacion de la region menèt puei a son abandon. La forma dau promier bastiment èra aquela dau fanum galloroman classic: un pichon temple quasi carrat ambe una sala principala, la cella, enviroutada per una galariá de colonas. A costat d’aquesto, an bastit un peristile. Es una autra galariá, qu’enrodava una cort interiora traversada per un dei tres sorgents. Una autra pichona cella, isolada, faguèt lo liame ambe lei amainatjaments dau sorgent qu’alimentava lo bacin.

Dessenhs dau site d’après lei cavaments de 1953.
Clic: crèdits e legendas.

Lo site dei Sorgents de la Sèina es pas lo solet dei Gàllias d’aver porgit una tala quantitat d’ex-vòtos anatomics. Lo mai conegut es en tèrra d’Òc, a Chambalèira, pròchi Clarmont d’Auvèrnha. Au Bulhidor (la « Source des Roches » en francés), un santuari exterior, sensa bastiment, auriá foncionat dins la promiera mitat dau Ier sègle ApC segon lei promiers arqueològs que l’an estudiat. D’evaluacions mai recentas lo fan començar ai temps augusteans, puei èstre abandonat devèrs lo sègle III ApC, çò que lo rapròcha dau santuari de la Sèina. Coma en aquesta, li an trobat de miliers d’estatuetas de lenha. Se lei similaritats son evidentas, la diferéncia màger es l’abséncia de temple arquitecturat. Arqueò d’Aquí l’a ja evocat amòr de sa tauleta de malediccion en lenga gallesa, ambe sa preguièra au dieu Maponos.

Un autre site important es lo fanum de la forèst d’Halatte, dins l’Oise. Bastit au sègle I ApC e abandonat au sègle IV, li an trobat d’unei 350 ex-vòtos anatomics de pèira, escultats d’un biais rudimentari ò mai professionau. La preséncia d’una palissada, de monedas gallesas e d’una tèsta umana decapitada laissan pensar a un santuari celtic preroman anterior, mai es discutit e un pilhatge de davant lei cavaments scientifics a rendut l’interpretacion dau site mai complèxa. La particularitat dau temple de Halatte es que lo culte, versemblablament terapeutic, li es sensa liame ambe una fònt.

Fin finala, un autre site sovent citat es aqueu d’Essarois en Châtillonés. Situit en Còsta d’Òr, coma lei Sorgents de la Sèina, es tanben un fanum galloroman ambe sa cella e sa galariá maçonada. Datèt dau temps d’Auguste e foncionèt fins au sègle IV ApC. Es un santuari deis aigas, en rapòrt ambe la fònt dau riu de la Cave. Lo temple siguèt precedit per una estructura de fusta, interpretada coma un temple gallés anterior. Lei ex-vòtos retrobats son essencialament de pèira. Tres inscripcions votivas mencionan Appolon Vindonnus.

Ex-votòs anatomics au Bulhidor a Chamalèira
e au santuari de la forèst de Halatte.
Clic : crèdits e legenda

Aquelei parallèles mòstran la dificultat a validar per de cavaments l’existéncia d’un santuari preroman quand lei pròvas mancan. Se au sègle XIX èra comunament admesa per lei Sorgents de Sèina, fau ben dire que l’arqueologia a ren mostrat. A l’ora d’ara, avèm ren sortit de tèrra que siá anterior a la conquista.

Una autra question es l’espandiment dau culte de la Dea Sequana. Si ditz pron sovent qu’èra adorada lòng dau flume, mai de verai lei soletas mencions explicitas de la divessa qu’avèm son au santuari dei Sorgents e an Alesia, qu’es a una vintena de kilomètres d’ailà. Tanben una barca en bronze trobada dins lo fòrça pròchi vilatge galloroman de Blessey rementa aquela de la divessa. A contrario, lo celèbre Pilar dei Nautes de Lutècia cita pas son nom, maugrat l’importança dau flume per aquelei mariniers, e degun bas relèu la figura directament. En l’estat de nòstre saber, sembla ben que lo culte siá demorat locau.

Lo flume Sèina e la Dea Sequana son donc en correlacion sensa si confondre. Un tresen elements, tanben associat, mai ai relacions mau definidas ambe lei dos promiers, es lo pòble gallés dei sequanes (latin Sequani, grec antic σηκουανοί). Au temps de la conquista romana, èron establits dins lo Comtat Franc de v-uei. Adonc lo santuari de Dea Sequana èra pas dins son domèni, mai en dependéncia dei lingons. Lo solet liame es la similitud dei noms, mai sembla relativament evident e, de cotria ambe la relativa proximitat geografica, forman una associacion fòrça versemblabla, que nòstrei conoissènças permete pas encara d’explicitar.

Una novèla campanha de cavaments comença donc aqueste an ambe totei lei metòdes modèrnes a sa disposicion. Per fixar lo relarg es estat precedida d’un estudi en geomagnetisme e d’una cartografia au LiDAR, tre 2012-2014. Mancarem pas de seguir lo chantier en espèra de tròbas nòvas, que lei questions mancan pas que son encara a resòuvre!

Referéncias

• Per seguir la novèla campanha: «Aux sources de Sequana, un programme de recherche archéologique au sanctuaire antique de Source-Seine (Côte-d’Or)». Inrap, 5 de junh de 2026.

• E per la qualitat de sei fotografias: «Voyage aux sources de la Seine, dans le sanctuaire antique de la déesse guérisseuse Sequana», le Monde, 9 de junh de 2026.

• Lei ex-votos au Musèu d’Arqueologia de Dijon. Vidèo publicada sus YouTube per la Vila de Dijon.

• Lei Sorgents de la Sèina, sus lo site de la comuna de Source-Seine.

• Lei afichas d’informacion dau site son una fònt sintetica utila, ambe un trabalh de vulgarizacion de qualitat.

Quauquei fònt dirèctas:

• Un brèu rendut còmpte dei tròbas en 1953 per Lucien Lerat dins Gallia. Es ai paginas 474-476.

• «Fouilles du temple de la dea Sequana», Henry Corot, Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 1933. Es l’anóncia de la descubèrta deis estatuetas de bronze.

• «Aux sources de la Seine le sanctuaire et le cute de la “ DEA SEQUANA ” », Jules Toutain, en memòria de Henry Corot, 1940. Interessant bòrd que resuma lei cavaments anteriors.

Se volètz n’aprendre mai sus lo temple de la forèst de Halatte, un trabalh li es estat consacrat per la Revue archéologie de Picardie (HS n° 18, 2000). Dins son prefaci, Jonh Scheid trenca en favor de l’abséncia d’antecedent gallés preroman.

Lo Dossier d’Archéologie n°284 de junh de 2003, consacrat a la tomba de Vix e son contèxte, compòrta un article de Simone Deyts sus leis ex-vòtos d’Essarois.