Mai d’una localitat d’origina gregala pòrtan lo nom d’Olbia (Ὀλβία, « l’urosa » ò « la prospèra », d’après ὄλβια: « benurosa » au sens dau bonur materiau); si ne’n tròba en Sardenha, en Anatolia, dins la region dau Pònt Euxin au sud de l’Ucraïna e mai autra part. D’entre elei, una es coneguda coma Olbia ligustida (Ὀλβία Λιγουστίδα, L’Olbia ligura), ò sota lo nom roman d'[Olbia] Pomponiana, ò mai recentament coma Olbia de Provença. Es una pichona colonia massalièta, establida per la ciutat focenca coma abric e luec d’escala per lei naviris e fortificada per de rasons de seguretat. Siguèt indentificada en 1909, gràcia a la dedicaça d’una estatua trobada sus un site grèc e roman ja conegut dempuei lo sègle XIX e situit dins la comuna d’Ieras, sus la còsta dau Var. Olbia de Provença es estat cavada mai d’un còup despuei 1947, sota la direcion de Jacques Coupry puei de Michel Bats. De vestigis en elevacion son totjorn en plaça e dubèrts a la visita pendent la sason toristica. Una part non es accessibla s’es pas per lei sotaires.

Olbia siguèt establida en 325 AvC. Siguèt pas facha a l’azard mai ambe una fondacion prevista e planificada. Son espaci èra ben definit e son plan organizat en lòts identics, dispausats segon un quadrilhatge geometric regular. La fortificacion aviá la forma d’un carrat ambe de costats e 165m. Sa soleta pòrta èra a l’èst dins la dirrecion dau pòrt. Michel Bats estima lo populacion d’origina a 720 abitants, de qué lei colons, òmes, fremas e enfants e seis esclaus.
Lo cavament e l’estudi sistematic d’un illon, es a dire un grope d’ostaus delimitat per de carrieras e carreirons, a permés de comprendre leis evolucions de l’urbanisme de la vilòta. Lo plan originau de l’illon VI, constituit de 3 parcèlas rectangulàrias (οἰκόπεδα, oikópeda) ven pauc a pauc mens lisible ambe lei sègles e lei reamainatjaments.

La vila comportava dos santuaris, l’un consacrat an Artèmis e l’autre an Afrodita. Son estats cavats en 2019 dins lo quadre dau Projècte Collectiu de Recèrcas (PCR) « Santuaris urbans e extra-urbans d’Olbia de Provença », dirigit per Réjane Roure (Universitat Paul Valéry de Montpelhier). Tanben una part dei fortificacions es coneguda, de qué la torre d’angle dau sud-èst, gregala puei romana dau temps l’Aut Empèri, que siguèt l’objècte de cavaments de sauvament en 1995.

En periòde roman, la vilòta regrandiguèt e venguèt mai complèxa. De traças d’activitats artisanalas son estat trobadas fòra l’encencha. Un complèxe termau complet es sortit de tèrra en 2010, un còup de mai a l’occasion de cavaments preventius. Sota mar, de vestigis dau pòrt roman son encara en plaça, pròchi lo començament de la plaja de l’Almara.

L’annada 2025 veguèt reprendre lei operacions de terren an Olbia ambe una campanha de 3 cavaments preventius, dins lo quadre d’un projècte d’amainatjament de la rota de l’Almanara RD 559. L’annada 2025 veguèt reprendre lei operacions de terren an Olbia ambe una campanha de 3 cavaments preventius, dins lo quadre d’un projècte d’amainatjament de la rota de l’Almanara RD 559. Menada sota la responsabilitat dau Servici departamentau d’arqueologia dau Var e de l’Inrap, e espandida sus 6 mes de temps, sei resultats avant estudis de laboratòri son estat publicats a la fin dau mes d’octòbre.

Lòng de la rota e pròchi l’encencha elenistica, son d’element dau sistèma de fortificacion roman que son sortits de tèrra. La cortina orientala, tornada edificar au l’At Empèri, a revelat son parament extèrne. D’estructuras adorsas defòra, coma la basa d’un ancian truelh, lo fons d’una tina e mai divèrs parets evòcan d’activitats artisanalas.

Una lònga trencada, cavada per lei trabalhs modèrnes, siguèt l’ocasion d’observar una seccion d’una granda part de la vila elenistica e romana. Outra una melhora conoissença dau plan generau, la treancada a permes d’estudiar lo sistèma dei conduchs d’evacuacion de la vila, de precisar l’estratigrafia e de reculhir d’objèctes caracteristics de la preséncia d’activitat artisanalas e domesticas.

A l’oèst de la vila, la necropòli romana de l’Aut Empèri (sègle I à III ApC) siguèt cavada, ambe mai de 160 estructuras sus una superficia de 800m². Lo gèst funerari principau es aqueu de la cremacion. Le còrs dau defuntat es depausat sus un lenhier que subremonta una fòssa, enviroutat de terralhas e d’objèctes personaus. Quand la brutlason es acabada, lo trauc sota lo lenhier pòu far ofici de sepultura ò lei rèstas pòdon èstre acampats dins una autra fòssa e associats a d’objèctes pas cremats: flascons de perfum, vas, monedas. A Pomponiana (lo nom latin d’Olbia), de conduchs de libacion permeton d’ofrandas de vin, bièrra ò melica. Son fabricats ambe d’amfòras çò que recòrda dau ròtle de la vila dins lo comèrci mediterranèu.

L’ocupacion de Pomponiana a perdurat lòng de l’istòria de l’Empèri Roman. La vila siguèt abandonada au sègle VII ApC.

L’actualitat de la recèrca en arqueologia dau litorau, aquò’s tanben de cavaments a tèrra e sota mar a Tolon, dins l’encencha de la basa navala. D’operacions preventivas son estat menadas per l’Inrap, sota la supervision de l’Estat francés e dau Departament dei Recèrcas Arqueologicas Subaquaticas e Sotamarinas (Drassm) de septembre e 2025 fins a mai de 2026, avans lo reamainatjament de l’espaci per li aculhir lo futur pòrta avions «France Libre».

La plaça es aquela d’una illa anciana, fòrça pròcha de la còsta dins l’antiquitat e lei temps istorics e completament restacada despuei lo comblament dau braç de mar que l’en desseparava en 1930: l’illa de Milhaud. Lei vestigis li son nombrós. Un establiment constituit de mai d’una bastissa e fortificat en partida, tre son origina, es estat trevat entre lo sègle II AvC e lo començament dau sègle III ApC. Es donc anterior a la fondacion de la vila de Telo Martius, que data dau mitan dau sègle I ApC.

Segon Thomas Navarro, lo responsable scientific, la particularitat dau site es l’abséncia de liames evidents ambe Massalia dins lei periòdes ancians. Leis objèctes collectats (plats, pes de telier, objèctes decoratius…) provènon en majoritat dau sud de l’Itàlia. Es possible que fuguem en preséncia d’un establiment precòç de Roma sus la còsta provençala, teoricament dominada per Marselha en aqueu temps. Maugrat aquò, leis indicis mancan pas que confirman que l’Illa Milhaud aguèt toa sa plaça dins lo comèrci maritime internacionau.

Après lo sègle III ApC, lei pròvas d’occupacion dau site mancan. Una resèrva de pouvera siegue edificat au sègle XVII^e, ambe l’amainatjament d’un grand arsenau a Tolon vogut per lo rèi Louis XIV.

Nòtas e reférencias

• Lo site d’Olbia es dubèrt au public. Vos podètz assabentar sus la pagina consacrada dau Pargue Nacionau de Pòrt Cròs. L’accès a la partida sotamarina es organizat pereu. Vos podètz assabentar aquí.

• Lei descubèrtas de 2025 son presentadas sus lo numèro 651 d’Archéologia de març de 2026, paginas 18-19. Aquelei relativas a la necropòli romana son detalhadas sus lo site de l’Inrap.

• Un grand nombre d’articles e doás monografias documentan lei cavaments mai ancians an Olbia. Sus Internet en OpenBook avètz un estudi de Michel Bats tirat de «LʼOccident grec de Marseille à Mégara Hyblaea», Centre Camille Jullian, 2013.

• Lei cavaments dins la base de Tolon son presentats sus lo site de l’Inrap. Thomas Navarro, lo responsable scientific es estat entrevistat per Historia. L’article e sus lo site de la revista.

L’imatge dau liame es una fotografia sotamarina dau «caminet» d’Olbia. Frank-Cesar Lovisolo (https://frank-lovisolo.fr/WordPress/olbia/), publicada ambe l’autorizacion de l’autor. Drechs reservats.